Nằm cách phường Quy Nhơn khoảng 50 km, tháp Dương Long (xã Bình An, tỉnh Gia Lai), là cụm tháp gạch cao nhất Đông Nam Á hiện còn. Trong đó, tháp giữa cao 39 m, hai tháp bên cao 32 m và 33 m.
Một điểm đặc biệt trong nghệ thuật điêu khắc tại tháp Dương Long đó là hình tượng rắn Naga xuất hiện dày đặc. Hình tượng này xuất hiện ở nhiều vị trí trong kiến trúc như chân, vòm và cửa tháp.
Ông Hoàng Như Khoa (nhà khảo cổ học thuộc bảo tàng tỉnh Gia Lai) cho biết khác với hình tượng rắn Naga thường được chạm khắc cùng các vị thần, tại tháp Dương Long, rắn Naga được thể hiện độc lập với hình khối lớn, tạo ấn tượng mạnh mẽ.
Chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật Khmer nhưng các nghệ nhân Chămpa đã có sự biến đổi, sáng tạo theo ngôn ngữ tạo hình riêng, không sao chép nguyên mẫu.
Theo ông Khoa, rắn Naga là linh vật phổ biến trong nghệ thuật Chămpa, gắn với nước và thế giới thần linh. Căn cứ vào vật liệu, đường nét kiến trúc và điêu khắc, các nhà nghiên cứu xác định niên đại tháp Dương Long khoảng cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ 13.
Các nhà nghiên cứu người Pháp gọi cụm tháp này là Tour’d lvoire (tháp Ngà). Trong khi đó, người dân địa phương gọi theo địa danh vùng này là tháp Bình An hay An Chánh. Tuy nhiên, Dương Long là tên gọi phổ biến và thống nhất hiện nay.
Gia Lai là vùng đất cổ gắn liền với lịch sử của Vương quốc Chămpa dưới thời Vijaya (999-1471). Đây là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa quan trọng nhất của Vương quốc Chămpa ở miền Trung Việt Nam. Khoảng thời gian từ thế kỷ 10-13, vương triều Vijaya đã cho xây dựng tại Gia Lai nhiều tháp gạch có quy mô to lớn.
Theo nhà khảo cổ học Hoàng Như Khoa, trong tiến trình lịch sử Chămpa, tùy vào mỗi giai đoạn sẽ có những phong cách nghệ thuật khác nhau. Trong đó, có 3 phong cách nghệ thuật lớn đó là Đồng Dương, Trà Kiệu và Tháp Mẫm.
Tại tháp Mẫm (phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai), hệ thống tượng linh thú nổi bật với những khối tượng lớn, tạo hình mạnh mẽ, khác biệt so với nhiều công trình Chămpa vốn chủ yếu sử dụng phù điêu nông (có đường nét chạm nông cạn) để trang trí.
Nghệ thuật tại đây được cho là chịu ảnh hưởng rõ nét của nghệ thuật Khmer thời Angkor. Trong số đó, cặp tượng sư tử đá cao gần 1 m, có niên đại gần nghìn năm, nổi bật với tạo hình đặc biệt. Hai tượng sư tử là những đại diện tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc phong cách Tháp Mẫm.
Nhà khảo cổ học Hoàng Như Khoa cho biết tư thế tượng sư tử ở tháp Mẫm được tạo hình như đang nâng đỡ tòa tháp. Chân trước của sư tử giơ cao, phần thân được nhân hóa, tạo cảm giác vừa uy nghi vừa sống động. Điểm đặc biệt của hai tượng sư tử là các mô típ trang trí rất dày đặc, từ móc xoắn, hạt chuỗi đến những chi tiết từ đầu xuống thân tượng.
Ngoài ra, người Chăm đã “thần thánh hóa” sư tử từ một loài vật có thật thành linh vật bảo vệ không gian đền tháp. Sư tử ngoài tự nhiên không có sừng, nhưng các tượng sư tử ở tháp Mẫm đều được tạo hình có sừng, cho thấy tính cách điệu và biểu tượng hóa cao.
Ngày 15/9, bảo tàng tỉnh Gia Lai phối hợp Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ tổ chức hội thảo khoa học đánh giá giá trị hai tượng sư tử tháp Mẫm và bộ sưu tập phù điêu rắn Naga tại tháp Dương Long. Hội thảo nhằm bổ sung cơ sở khoa học, chuẩn hóa hồ sơ trình các cấp có thẩm quyền xem xét công nhận bảo vật quốc gia. Việc hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận các hiện vật là bảo vật quốc gia sẽ góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản tại địa phương.
