Sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Chính sách phải khả thi, khoa học và sát thực tiễn

Bộ Y tế: Mục tiêu của Luật là giảm tác hại, không phải "chống" thuốc lá một cách tuyệt đối

Tại tọa đàm, TS.BS. Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) nhấn mạnh về hiệu quả của chính sách không chỉ phụ thuộc vào các quy định trong luật mà còn gắn chặt với công tác thực thi, truyền thông và sự phối hợp liên ngành.

Theo ông Lương, các doanh nghiệp đã được cấp phép (đối với các sản phẩm thuốc lá mới) vẫn tiếp tục hoạt động theo các giấy phép và cam kết đầu tư hiện hành. Bên cạnh đó, đại diện Bộ Y tế cũng cho biết, hiện cơ quan này đang nghiên cứu, hoàn thiện các quy định liên quan đến hoạt động quá cảnh, tạm nhập tái xuất và chuyển khẩu nhằm bảo đảm đồng bộ trong quản lý, tránh những vướng mắc có thể phát sinh khi xử lý các tình huống thực tế.

Đáng chú ý, Bộ Y tế đã tiếp thu ý kiến của Bộ Khoa học và Công nghệ theo hướng bảo đảm tính hợp lý và khả thi của chính sách. Theo đại diện Bộ Y tế, các sản phẩm phục vụ hoạt động nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, kiểm nghiệm hoặc giám định theo quy định pháp luật sẽ không thuộc phạm vi áp dụng của lệnh cấm.

Đối với các sản phẩm chứa nicotine, việc quản lý cũng được thiết kế theo hướng có ngoại lệ phù hợp; những sản phẩm được cơ quan có thẩm quyền cho phép sử dụng trong hoạt động hỗ trợ cai nghiện thuốc lá, nghiên cứu khoa học hoặc các mục đích hợp pháp khác vẫn được xem xét loại trừ khỏi phạm vi điều chỉnh. Ngoài ra, hiện trên thị trường có các loại kẹo ngậm chứa nicotine hàm lượng 2 mg đang được lưu hành hợp pháp tại các nhà thuốc để hỗ trợ người cai nghiện hoặc sử dụng khi đi máy bay trong thời gian dài.

Bên cạnh đó, ông Lương đánh giá xu hướng dài hạn phát triển chung của ngành thuốc lá trong nước và thế giới cần hướng tới mục tiêu giảm tác hại đối với sức khỏe. Theo đó, ngành sản xuất thuốc lá cần từng bước đổi mới theo hướng tăng hàm lượng khoa học công nghệ, giảm nicotine và kiểm soát tốt hơn các thành phần có nguy cơ gây hại để tạo ra các sản phẩm lành mạnh hơn cho người trưởng thành sử dụng thuốc lá.

Ông Lương cũng cho biết vừa qua khi tháp tùng lãnh đạo Bộ Y tế tiếp các đoàn thương mại Hoa Kỳ, họ cũng trình bày về các dòng sản phẩm cải tiến đã giảm thiểu hàm lượng độc chất và bày tỏ mong muốn tiếp cận thị trường Việt Nam.

“Tuy nhiên, muốn cho phép lưu hành thì tiên quyết phải có hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực kiểm định đồng bộ. Trong bối cảnh chúng ta chưa hoàn thiện được các hàng rào kỹ thuật này, nếu buông lỏng quản lý sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng,” ông Lương băn khoăn.

Do đó theo ông Lương, bên cạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý, cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế kiểm soát thành phần sản phẩm phù hợp nhằm hạn chế tối đa các nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng.

Đặc biệt, đại diện Bộ Y tế khẳng định mục tiêu cốt lõi của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là phòng ngừa và giảm thiểu các tác hại do thuốc lá gây ra đối với sức khỏe con người, chứ không phải chống lại bản thân sản phẩm thuốc lá một cách tuyệt đối. “Bộ Y tế hoàn toàn ủng hộ việc phát triển sản xuất của ngành Công Thương, nhưng định hướng xuyên suốt là phải ưu tiên tạo ra những sản phẩm an toàn, lành mạnh cho xã hội,” ông Lương nêu quan điểm.

Khoảng trống khoa học trong thảo luận về sản phẩm nicotine không khói

Bên cạnh các vấn đề về khái niệm, phạm vi điều chỉnh và tính khả thi trong thực thi, một nội dung quan trọng chưa được thảo luận đầy đủ tại tọa đàm là cơ sở khoa học đối với các sản phẩm nicotine không khói. Trong khi nhiều ý kiến tập trung vào việc hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế quản lý, câu hỏi cốt lõi về mức độ tác hại tương đối giữa các nhóm sản phẩm vẫn chưa được làm rõ bằng các đánh giá khoa học một cách hệ thống.

Đặc biệt khi Bộ Y tế đặt mục tiêu của Luật trong dài hạn là giảm thiểu tác hại đối với sức khỏe con người, đồng thời định hướng ngành sản xuất theo hướng ứng dụng công nghệ, kiểm soát tốt hơn các chất có nguy cơ gây hại và xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp.

Trong bối cảnh đó, trên thế giới đã hình thành một khối lượng đáng kể các nghiên cứu khoa học, đánh giá độc lập và kinh nghiệm quản lý liên quan đến các sản phẩm nicotine không khói. Các nghiên cứu này xem xét nhiều khía cạnh như thành phần khí hơi, mức độ phơi nhiễm với các chất có hại, hành vi sử dụng, tác động đối với người trưởng thành đang hút thuốc cũng như nguy cơ đối với thanh thiếu niên, đối với từng nhóm sản phẩm thuốc lá hay nicotine mới.

Mặc dù các nghiên cứu về tác động sức khỏe của các sản phẩm nicotine vẫn đang tiếp tục được cập nhật và còn có những góc nhìn khác nhau trong cộng đồng khoa học, đây vẫn là nguồn tham khảo quan trọng giúp các cơ quan quản lý đánh giá và hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng.

Đặc biệt, đối với một số sản phẩm cung cấp nicotine như thuốc lá nung nóng, thuốc lá ngậm snus và túi ngậm nicotine đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xem xét, thẩm định theo các quy trình khoa học, các dữ liệu và kinh nghiệm thực tiễn từ quá trình quản lý của cơ quan này có thể cung cấp thêm cơ sở tham khảo cho việc đánh giá, phân loại và xây dựng các biện pháp quản lý phù hợp với mức độ rủi ro của từng nhóm sản phẩm đối với sức khỏe cộng đồng.

Đặc biệt, trong thời gian tới, sự hiện diện và các hoạt động trao đổi kỹ thuật của FDA tại Việt Nam được kỳ vọng sẽ tạo thêm cơ hội để các cơ quan chức năng tiếp cận một nguồn tham khảo thực tiễn có giá trị về công tác đánh giá khoa học và quản lý sản phẩm nicotine.

FDA hiện là một trong những cơ quan quản lý có quy trình thẩm định trước khi cho phép lưu hành đối với một số sản phẩm thuốc lá và nicotine mới, dựa trên hệ thống dữ liệu khoa học, đánh giá nguy cơ và tác động sức khỏe cộng đồng. Những kinh nghiệm này có thể cung cấp thêm góc nhìn tham khảo cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Việc tham khảo kinh nghiệm của FDA Hoa Kỳ không nhằm thay thế các khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mà bổ sung thêm góc nhìn thực tiễn cho quá trình xây dựng chính sách.

Trong khi WHO nhấn mạnh nguyên tắc thận trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, kinh nghiệm quản lý từ FDA có thể cung cấp thêm dữ liệu về đánh giá sản phẩm, kiểm soát thành phần, cấp phép và giám sát sau lưu hành.

Nhiều chuyên gia cho rằng việc tiếp tục cập nhật bằng chứng khoa học quốc tế và tham khảo kinh nghiệm từ nhiều hệ thống quản lý khác nhau sẽ góp phần nâng cao chất lượng chính sách, bảo đảm các quy định được xây dựng trên cơ sở khoa học, minh bạch và phù hợp với thực tiễn.

Ông Lê Thành Hưng, Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ) đề xuất các khái niệm pháp lý đối với các sản phẩm thuốc lá mới cần phản ánh đúng đặc tính kỹ thuật của từng nhóm sản phẩm để tránh chồng chéo, nhầm lẫn và tạo thuận lợi cho công tác quản lý. Ông đề xuất tham chiếu các tiêu chuẩn quốc tế và kinh nghiệm tiêu chuẩn hóa của một số quốc gia nhằm bảo đảm tính rõ ràng, nhất quán của hệ thống khái niệm trong luật. Chẳng hạn, Trung Quốc đang xây dựng tiêu chuẩn quốc gia cho thuốc lá nung nóng, theo đó đặt ra quy định giới hạn thiết bị gia nhiệt ở mức không quá 380°C.

Trong khi đó, ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp cho rằng việc sửa đổi Luật cần được nghiên cứu theo hướng toàn diện hơn, với các đánh giá tác động đầy đủ dựa trên cơ sở khoa học.

Theo ông Hải, các quyết định quản lý, đặc biệt đối với các sản phẩm thuốc lá mới, cần dựa trên kết quả nghiên cứu, kiểm nghiệm và thẩm định của cơ quan chuyên môn có thẩm quyền. Đồng thời, cần cân nhắc đầy đủ các tác động đối với hoạt động kinh doanh, đầu tư, đổi mới công nghệ và du lịch quốc tế để bảo đảm sự cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Từ góc độ thanh thiếu niên, ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, lưu ý rằng xu hướng tiếp cận các sản phẩm thuốc lá và nicotine của giới trẻ đang dịch chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến.

Vì vậy, ông đề xuất hoàn thiện các quy định nhằm ngăn chặn người dưới 18 tuổi tiếp cận sản phẩm trên cả môi trường thực tế và không gian mạng, đồng thời tăng cường truyền thông, giáo dục và làm rõ trách nhiệm của các nền tảng số trong việc kiểm soát hoạt động quảng bá và tiếp thị trá hình.