Trong dự thảo mới nhất của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật phòng, chống tác hại thuốc lá của Bộ Y tế, các bằng chứng quốc tế đều cho thấy lệnh cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán có tác động rõ rệt trong việc giảm tiếp xúc, điều chỉnh nhận thức và làm giảm hành vi hút thuốc ở trẻ em và thanh thiếu niên.
Để hoàn thiện các bước đi tiếp theo, kinh nghiệm quốc tế cũng đưa ra các bài học về việc triển khai và thực thi chính sách đảm bảo đạt được kết quả như kỳ vọng.
Kết quả khác nhau do mục tiêu và điều kiện triển khai khác nhau
Theo nghiên cứu về điểm bán thuốc lá của Trung tâm Nghiên cứu Kiểm soát (Đại học Stirling và Đại học Mở), Iceland là quốc gia đầu tiên áp dụng lệnh cấm trưng bày toàn diện. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy tỷ lệ hút thuốc ở thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 15 đến 19 gần như ổn định trong gần một thập kỷ sau khi biện pháp này được áp dụng.
Mặt khác, trường hợp tại Iceland cũng chỉ ra ảnh hưởng đến hoạt động của khoảng 30% cửa hàng tiện lợi vào thời điểm đó do mất nguồn thu và tăng thời gian phục vụ khách hàng, theo nghiên cứu phân tích kinh tế về việc cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán của EuroEconomics.
Trong khi đó, tại bang Saskatchewan của Canada, nơi tỷ lệ hút thuốc của thanh thiếu niên từ 15 đến 19 tuổi tăng lên ngay sau khi lệnh cấm trưng bày được triển khai. Thực tế này chỉ ra rằng hành vi hút thuốc của giới trẻ chịu sự chi phối bởi mạng lưới xã hội, tâm lý cá nhân và khả năng tiếp cận nguồn thuốc không chính thức từ bạn bè, người thân hơn là việc nhìn thấy bao thuốc trên quầy. Sự khác biệt giữa các luồng dữ liệu quốc tế cho thấy việc áp dụng lệnh cấm trưng bày cần được đánh giá dựa trên điều kiện thực tế của từng quốc gia.
Thực tế này không phủ nhận toàn bộ hiệu quả của biện pháp, mà đang làm rõ mức đóng góp riêng của cấm trưng bày trong một gói chính sách vốn sẽ có nhiều biện pháp nên được áp dụng đồng thời.
Nói cách khác, kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc dành thêm thời gian để hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, chuẩn bị cho khả năng thích nghi và đồng bộ với các chính sách lớn khác của ngành thuốc lá là điều kiện cần thiết để chính sách đạt được hiệu quả thực chất khi được triển khai trên thực tế.
Bài học từ Singapore về tính toàn diện trong công tác chuẩn bị
Singapore là trường hợp đáng chú ý đối với Việt Nam vì có bối cảnh châu Á, hệ thống bán lẻ phát triển và năng lực quản lý cao. Điểm đáng tham khảo không chỉ là việc nước này đã áp dụng cấm trưng bày, mà còn là quá trình chuẩn bị chính sách tương đối dài, có tham vấn và có thời gian hợp lý để điểm bán điều chỉnh hoạt động.
Theo các nghiên cứu, trong quá trình tham vấn, hơn một nghìn điểm bán được khảo sát đã nêu các quan ngại về doanh thu, thời gian phục vụ, không gian lưu trữ, chi phí thay đổi tủ kệ và nguy cơ khách hàng chuyển sang các kênh không chính thức nếu chính sách được áp dụng quá đột ngột. Từ đó, cơ quan quản lý đã cẩn trọng hơn trong tính toán các chi phí thực thi đối với việc triển khai chính sách.
Vấn đề này đặc biệt quan trọng với Việt Nam, nơi thị trường bán lẻ gồm nhiều hộ kinh doanh nhỏ, diện tích hạn chế và năng lực quản trị không đồng đều. Với một chuỗi cửa hàng hiện đại, việc thay đổi tủ kệ, quy trình và đào tạo nhân sự có thể được thực hiện tập trung. Với cửa hàng gia đình, cùng một yêu cầu có thể kéo theo chi phí tương đối lớn hơn, thời gian tìm hiểu dài hơn và nguy cơ vi phạm do cách hiểu khác nhau.
Do đó, để hỗ trợ cho việc áp dụng quy định mới, cơ quan soạn thảo đầu tư thời gian nhiều hơn để giải đáp các câu hỏi kỹ thuật: thế nào là trưng bày; danh mục tên và giá được xây dựng ra sao; người mua trưởng thành được tiếp cận thông tin cần thiết bằng cách nào; sản phẩm phải lưu giữ trong loại tủ nào; tiêu chuẩn tủ chứa, thao tác mở đóng và quy trình kiểm tra ra sao.
Chính sách vì vậy cần đi cùng văn bản hướng dẫn chi tiết trong giai đoạn chuyển tiếp, đồng thời tổ chức tập huấn, phân công đầu mối giải đáp và cơ chế phân biệt lỗi kỹ thuật trong cung cấp thông tin sản phẩm với hành vi cố tình quảng bá thuốc lá tại điểm bán.
Để tạo điều kiện chuyển tiếp phù hợp, theo ý kiến của nhiều bên có liên quan, cơ quan soạn thảo có thể cân nhắc thời điểm bắt đầu áp dụng chính sách và một lộ trình chuyển đổi phù hợp từ 18 đến 24 tháng, nhằm hoàn thiện mọi khâu cần thiết cho công tác triển khai với các giải pháp cụ thể về quy trình thủ tục và phối hợp liên ngành giữa các lực lượng chức năng y tế, công thương, quản lý thị trường, hải quan, công an và cơ quan thuế.
Cách tiếp cận này không làm thay đổi mục tiêu của chính sách. Ngược lại, khi quy định được chuẩn bị kỹ, có lộ trình và có cơ chế thật sự phù hợp sẽ tạo ra mức độ tuân thủ cao hơn, qua đó tăng khả năng đạt được mục tiêu sức khỏe cộng đồng một cách bền vững.
