PGS.TS Trần Xuân Nhĩ: Nhiều kỳ thi sẽ phát sinh chi phí cho người học

Từ các vụ việc gian lận thi tại Tuyên Quang, Quảng Trị, câu chuyện về mô hình kỳ thi "2 trong 1" tiếp tục trở thành tâm điểm tranh luận.

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét báo cáo công tác dân nguyện tháng 6, đề cập vụ việc điểm thi ở Tuyên Quang, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh cho rằng, việc duy trì kỳ thi "2 trong 1" nhiều năm qua chủ yếu nhằm giảm chi phí và gánh nặng cho xã hội. Tuy nhiên, cách làm này cũng đã bộc lộ không ít bất cập.

Theo ông Vinh, các thí sinh tham dự kỳ thi với mục tiêu đạt kết quả cao để tuyển vào trường đại học. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tiêu cực. Vì vậy, ông đề nghị cần nghiên cứu phương án tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học.

Đại học phải kiểm soát chất lượng đầu ra

PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT nói rằng: “Ông rất tiếc về những sự việc gian lận thi xảy ra năm nay nhưng vẫn giữ quan điểm giữ một kỳ thi tốt nghiệp THPT để kiểm soát chất lượng 12 năm học của giáo dục phổ thông”.

Bởi lẽ, đã học phải có thi. Ở bậc phổ thông, kỳ thi được tổ chức đánh giá trên diện rộng, với một đề thi chung, các nhà quản lý giáo dục sẽ có được những thông tin tin cậy về thực trạng của giáo dục của các nhà trường trên cả nước và tại từng địa phương.

Ngành giáo dục và các địa phương phải kiểm soát quy trình, lựa chọn nhân sự tham gia kỳ thi nghiêm túc. Khi ở đâu đó phát hiện gian lận thi, cơ quan chức năng cần làm rõ, xử lý nghiêm, "không có vùng cấm" để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật cũng như răn đe người khác.

Bên cạnh đó, ngành Giáo dục cần đặc biệt quan tâm giáo dục đạo đức đội ngũ thầy cô giáo, học sinh.

"Trong đó, người thầy phải thực sự là tấm gương về đạo đức, năng lực và trách nhiệm để học sinh noi theo. Muốn nâng cao chất lượng giáo dục, trước hết cần có những giải pháp hiệu quả để xây dựng đội ngũ nhà giáo có uy tín, có thương hiệu và được xã hội tin tưởng", PGS nói.

Theo PGS Nhĩ, kỳ thi tốt nghiệp THPT được triển khai nhiều năm nay theo tinh thần "giảm áp lực và tốn kém cho xã hội", tạo điều kiện thuận lợi cho thí sinh. Các em được thi gần nơi mình học, thậm chí ngay nơi mình học. Điều quan trọng là quy trình tổ chức đảm bảo chặt chẽ các khâu, ứng dụng khoa học công nghệ vào giám sát, không tạo kẽ hở cho gian lận thi.

Ông cũng cho rằng, ngoài thi xét tốt nghiệp, nếu giao cho các trường ĐH đưa ra phương án tuyển sinh riêng, nở rộ cùng lúc nhiều kỳ thi sẽ phát sinh chi phí học thêm, luyện thi và phí thi cử rất lớn. Thực tế, những năm qua, các ĐH, trường ĐH tổ chức kỳ thi riêng, thu hút hàng trăm nghìn thí sinh dự thi, với mức lệ phí không nhỏ.

Ví dụ, năm 2026, kỳ thi Đánh giá tư duy của Đại học Bách khoa Hà Nội thu hút khoảng 60.000 lượt thí sinh dự thi, lệ phí thi là 500.000 đồng/lượt/thí sinh.

Hay kỳ thi Đánh giá năng lực của ĐHQG Hà Nội mỗi năm đều thu hút lượng thí sinh trên dưới 100.000 em. Kỷ lục năm 2026 với khoảng 120.000 em dự thi, mức lệ phí mỗi thí sinh phải đóng là 600.000 đồng. Cơ sở giáo dục đại học không hoàn lại vì bất cứ lí do gì.

Hướng tới học thật thi thật

Nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT cho rằng, ngành Giáo dục phải làm sao để hướng tới học thật, thi thật và thi cử không quá áp lực, nặng nề.

Khi tổ chức một kỳ thi mang tính tầm quốc gia, với một đề thi sẽ đảm bảo được mặt bằng chung trình độ học sinh. Sau khi tổ chức xong, bài thi có thể tính toán đưa bài thi về một hội đồng chấm chung. Kết quả, trường chất lượng cao tuyển đầu vào cao, trường top dưới tuyển điểm chuẩn thấp.

Điều quan trọng nhất, các đại học cần kiểm soát chặt chẽ chất lượng đào tạo bằng việc khi thí sinh vào trường, đại học vẫn có quyền kiểm tra, đánh giá năng lực, em nào không đáp ứng theo tiêu chuẩn có thể bị loại.

PGS Trần Xuân Nhĩ cho biết, Hiệp hội các trường ĐH, CĐ Việt Nam từng có công văn gửi Bộ GD&ĐT góp ý về việc tổ chức thi Tốt nghiệp THPT.

Đề xuất có nội dung, từ năm 2002 – 2014, hàng năm Bộ GD&ĐT phải tổ chức 2 kỳ thi mang tính chất quốc gia gồm: Kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia và Kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng (còn gọi là kỳ thi “3 chung”).

Tuy nhiên, theo tinh thần đổi mới của giáo dục đại học, công tác tuyển sinh đại học, cao đẳng được triển khai theo hướng “kết hợp sử dụng kết quả học tập ở phổ thông và yêu cầu của ngành đào tạo” và giao quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học” (Theo Nghị quyết 29-NQ).

Bên cạnh đó, Luật Giáo dục Đại học 2012 cũng khẳng định: “Cơ sở giáo dục đại học tự chủ quyết định phương thức tuyển sinh và chịu trách nhiệm về công tác tuyển sinh”.

Trên tinh thần như vậy, những năm gần đây, bản chất không còn có kỳ thi "2 trong 1”. Các trường ĐH đã tự chủ việc tuyển sinh đại học, Bộ GD&ĐT không được quyền can thiệp. Do đó, những đề xuất quay trở lại với kỳ thi “3 chung” là trái với tinh thần của Luật Giáo dục đại học.

PGS Trần Xuân Nhĩ cho rằng, vẫn nên duy trì một kỳ thi tốt nghiệp để đánh giá học sinh sau 12 năm học. Riêng tuyển sinh đại học và cao đẳng có thể được triển khai trên cơ sở tự nguyện của các cơ sở giáo dục theo hướng:

Thứ nhất: Những trường thuộc tốp đầu hoặc trường năng khiếu, đặc biệt với những ngành học tuyển sinh rất ít nhưng thí sinh đăng ký thi rất đông, sau khi sơ tuyển qua kết quả thi tốt nghiệp THPT, nên có thêm một kỳ thi trung tuyển như: Thi viết, vấn đáp hoặc phỏng vấn...do trường tự tổ chức.

Thứ hai: Những trường thuộc tốp giữa nên tuyển sinh dựa trên kết quả thi tốt nghiệp THPT. Để tránh tình trạng “thí sinh ảo” các trường nên liên kết với nhau thành từng cụm và sử dụng chung một trung tâm khảo thí để tổ chức xét tuyển chung cho tất cả các trường trong cụm. Về kỹ thuật Bộ GD&ĐT nên có sự hỗ trợ cho các trung tâm đó, xem như là một dịch vụ công ích.

Thứ ba: Nên hạn chế việc xét tuyển qua học bạ vì trong khi chất lượng đào tạo ở phổ thông còn chưa được kiểm soát chặt chẽ thì cách xét tuyển như vậy có thể không công bằng.