Cắt “vòi bạch tuộc”
Ngay từ tên gọi, dự thảo đã mở rộng thành điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh và phối hợp giáo dục giữa gia đình với cơ sở giáo dục. Hướng tiếp cận mới chuyển hướng trọng tâm từ việc quản lí đơn thuần một tổ chức đại diện sang cơ chế phối hợp hai chiều thực chất giữa gia đình và nhà trường. Phạm vi áp dụng cũng được mở rộng rõ ràng, bao gồm cả học viên chương trình giáo dục phổ thông tại cơ sở giáo dục thường xuyên và người học chương trình giáo dục phổ thông tại cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Vị trí pháp lí của ban đại diện cha mẹ học sinh được siết chặt tối đa. Văn bản khẳng định tổ chức này không có tư cách pháp nhân, không có con dấu, không có tài khoản riêng và không thực hiện chức năng quản trị, quản lí hay can thiệp vào hoạt động chuyên môn của nhà trường và giáo viên. Khái niệm “khoản hỗ trợ tự nguyện” được định nghĩa rõ ràng là không phải khoản thu của cơ sở giáo dục, không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp bắt buộc và không thay thế trách nhiệm của Nhà nước hay nhà trường.
Để ngăn ngừa tình trạng lạm thu, dự thảo thiết lập hàng rào pháp lí với các quy định: Người đứng đầu cơ sở giáo dục tuyệt đối không được giao, ủy quyền hoặc sử dụng Ban đại diện cha mẹ học sinh để thu hộ các khoản thu của nhà trường, cũng như không được giao thực hiện các nhiệm vụ thuộc trách nhiệm của cơ sở giáo dục. Hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm pháp lí trực tiếp nếu để xảy ra vi phạm hoặc biến tướng.
Ban đại diện cha mẹ học sinh bị đặt vào “vùng cấm”, không được quyết định các khoản đóng góp mang tính bắt buộc, các khoản thu thuộc trách nhiệm của ngân sách hay nhà trường. Khái niệm kinh phí hoạt động chung chung trước đây bị khai tử, dự thảo liệt kê cụ thể danh mục cấm chi, bao gồm: không chi cho nhiệm vụ thuộc trách nhiệm của ngân sách/nhà trường; không chi đầu tư, mua sắm, sửa chữa, nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị; không chi cho hoạt động quản lí, điều hành và chuyên môn của trường. Việc tiếp nhận khoản hỗ trợ tự nguyện nghiêm cấm quy định mức bình quân hay tối thiểu, tuyệt đối không gắn với việc xếp loại hay đánh giá học sinh.
Rủi ro nằm ở chữ tự nguyện
Tuy nhiên, nếu phân tích kĩ dưới góc độ thực tiễn, quy định mới vẫn còn những dư địa có thể trở thành kẽ hở nếu khâu thực thi không nghiêm.
Rủi ro lớn nhất vẫn nằm ở hai chữ tự nguyện. Mặc dù dự thảo đã cấm ấn định mức thu bình quân hay tối thiểu, nhưng trên thực tế, hiện tượng thỏa thuận ngầm hoặc ép buộc tinh thần tại các buổi họp phụ huynh vẫn có thể diễn ra. Khi ban đại diện đứng ra kêu gọi hỗ trợ dưới hình thức tự nguyện đăng kí, áp lực tâm lí từ đám đông hoặc sự e ngại con mình bị phân biệt đối xử vẫn có thể khiến phụ huynh buộc phải tự nguyện đóng góp.
Việc cấm chi mua sắm cơ sở vật chất cho nhà trường được đưa vào dự thảo, nhưng ranh giới giữa trang thiết bị của trường và đồ dùng phục vụ riêng cho lớp học đôi khi vẫn có điểm mờ. Nếu không có hướng dẫn kiểm tra chi tiết, tình trạng vận động mua máy điều hòa, ti vi, rèm cửa dưới danh nghĩa tự nguyện hỗ trợ học sinh trong lớp vẫn có nguy cơ biến tướng.
Những lỗ hổng này hoàn toàn có thể xảy ra và những quy định trong dự thảo thông tư mới không thể bao sân. Hằng năm, phụ huynh nhiều lớp phải đóng tiền bảo dưỡng điều hòa, mua điều hòa, tiền điện, tiền nước… Ngành giáo dục cần phải có câu trả lời rõ ràng, đâu là cơ sở vật chất do nhà nước cung cấp, có kinh phí sửa chữa hằng năm; những phần cơ sở vật chất nào phụ huynh sẽ phải đóng góp tự nguyện nếu muốn có.
Những năm học trước, phụ huynh bức xúc vì chuyện có trường yêu cầu phụ huynh bỏ tiền thuê điều hòa cho con học, hay bỏ tiền mua camera về lắp trong lớp học… Các khoản kinh phí liên quan đến bảo dưỡng, bảo trì điều hòa, ti vi… cũng khiến phụ huynh không hài lòng vì họ cho rằng, khoản này nằm trong kinh phí sửa chữa, bảo dưỡng hằng năm do nhà nước cấp.
Dự thảo thông tư chỉ đưa ra điều khoản ban đại diện cha mẹ học sinh không được thu, nhưng các khoản tự nguyện đóng góp vẫn tồn tại. Đó mới chính là vấn đề, vì ban đại diện không thu thì bộ phận khác sẽ thu.
TS. Nguyễn Tùng Lâm, Chủ tịch hội đồng Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) cho rằng, dự thảo thông tư lần này đã quy định tương đối chặt chẽ trách nhiệm của ban đại diện cha mẹ học sinh, người đứng đầu cơ sở giáo dục và có cơ chế xử lí khi có sai phạm. Với quy định hiện hành, TS. Tùng Lâm hi vọng sẽ phần nào làm sạch môi trường giáo dục công hiện nay.
Đáng chú ý, không ít giáo viên cũng lâm vào thế khó. Một giáo viên chủ nhiệm cho biết: “Ban giám hiệu giao cho giáo viên kêu gọi phụ huynh mua sắm ti vi, máy chiếu, rèm cửa… trị giá hàng chục triệu đồng/lớp. Nếu không triển khai, giáo viên bị nhắc nhở; còn nếu vận động thì rất ngại với phụ huynh, nhất là những gia đình khó khăn”.
Bộ GD&ĐT có 2 thông tư liên quan về quỹ phụ huynh là Thông tư 16/2018 quy định về tài trợ cho các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân và Thông tư 55/2011 điều lệ ban đại diện cha mẹ học sinh. Mặc dù có những điều khoản rõ ràng nhưng các nơi đều đang lợi dụng kẽ hở của những quy định này ở khái niệm tự nguyện.
Tài trợ cho giáo dục quy định tại Thông tư 16 là các khoản đóng góp hỗ trợ tự nguyện không hoàn lại bằng tiền, hiện vật hoặc phi vật chất từ nguồn vốn ngoài ngân sách của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Trên thực tế, hầu hết khoản tài trợ mà các trường thực hiện dựa theo thông tư này đều từ nguồn của phụ huynh. Trong khi đó Thông tư 15 cho phép ban đại diện cha mẹ học sinh có kinh phí hoạt động “từ sự ủng hộ tự nguyện của cha mẹ học sinh và nguồn tài trợ hợp pháp khác cho ban đại diện cha mẹ học sinh lớp”.
Từ đây, các trường bằng mọi cách để phụ huynh phải “tự nguyện” tham gia các khoản đóng góp, và khi dư luận phản ánh thì “lỗi” thuộc về phụ huynh.
