Từng được kỳ vọng là sân chơi khơi dậy đam mê nghiên cứu trong học sinh phổ thông, cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia những năm gần đây liên tiếp vướng tranh cãi về đạo văn, minh bạch chấm giải và bệnh thành tích. Những lùm xùm nối tiếp đang đặt ra câu hỏi lớn về tính công bằng và mục tiêu thật sự của cuộc thi.
Từ âm thầm rút tên đến huỷ bỏ giải thưởng
Từ năm 2012-2013, Bộ GD&ĐT bắt đầu tổ chức Cuộc thi nghiên cứu Khoa học kỹ thuật cấp quốc gia sau chiến thắng của nhóm học sinh Trường THPT Chuyên Hà Nội Amsterdam ở hội thi Intel ISEF (Mỹ). Cũng từ đó, Bộ GD&ĐT bổ sung quy chế, tuyển thẳng những học sinh đoạt giải nhất, nhì, ba trong cuộc thi này vào ĐH. Do đó, việc đạt giải thưởng được coi là “tấm vé vàng” để vào trường ĐH mơ ước nên cuộc thi có sức hút mạnh mẽ với học sinh các nhà trường.
Năm đầu tiên tổ chức, cuộc thi quy mô quốc gia nhưng chỉ có 141 dự án tham gia. Đến năm 2025-2026, cả nước đã có 34 tỉnh, thành phố, 17 trường ĐH với 242 dự án. Sau quá trình chấm thi, Bộ GD&ĐT trao giải thưởng cho 145 giải, trong đó 14 giải nhất, 29 giải nhì và 44 giải ba, 54 giải tư cho các nhóm học sinh tham gia nghiên cứu.
Năm 2019, cuộc thi bắt đầu lùm xùm khi phụ huynh tại Hải Phòng đặt nghi vấn gian lận, tiêu cực đối với dự án dự thi. Bộ GD&ĐT ngay sau đó đã phải xác minh và công bố, kết quả không thay đổi. Tuy nhiên, đến năm 2025, dư luận tiếp tục “dậy sóng” khi đề tài đạt giải nhất trùng lặp với nghiên cứu của nhà khoa học nước ngoài. Trước những bằng chứng không thể bao biện, lần này, Bộ GD&ĐT buộc phải huỷ kết quả, thu hồi giải thưởng và yêu cầu xử lí các cá nhân, đơn vị liên quan.
Một chuyên gia giáo dục từng tham gia khâu tổ chức cuộc thi hé lộ, hằng năm, Bộ GD&ĐT đều phải ban hành hướng dẫn chấm thi cho ban giám khảo. Năm sau có thể có những điều chỉnh so với năm trước.
“Thông thường, sau khi chấm tất cả các dự án, ban giám khảo sẽ rà soát lại toàn bộ dự án để đánh giá có sự trùng lặp, nghi vấn đạo văn hay không. Thực tế, cũng có những năm dự án đã được chấm giải nhưng sau khi rà soát nhận thấy có sự trùng lặp nên giải thưởng được âm thầm rút lại trước khi công bố”, chuyên gia này nói.
Mặt khác, sau khi phát hiện dự án đạt giải nhất của nhóm học sinh đến từ Hưng Yên gian lận, tháng 11/2025, Bộ GD&ĐT đã sửa đổi, bổ sung quy chế cuộc thi “siết” nhiều điều kiện. Trong đó, sửa đổi khoản 2, Điều 22 có nội dung: “Lựa chọn dự án dự thi, đăng ký dự thi, bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học của các dự án dự thi theo quy định”.
Các đơn vị được yêu cầu nâng cao tính trung thực trong nghiên cứu khoa học thông qua việc cụ thể hóa các yêu cầu như “công bố khai dự án dự thi được chọn đi tham dự cấp quốc gia” hay làm rõ thêm trách nhiệm của người hướng dẫn nghiên cứu khoa học.
Hỏi và đáp chỉ trong vòng 15 phút
Hướng dẫn chấm cuộc thi này năm 2021 cho thấy, mỗi dự án có tối thiểu 5 giám khảo chấm thi độc lập qua 2 phần, ở cả hai phần này giám khảo sẽ phải bốc thăm dự án. Trong đó, phần I, mỗi giám khảo tiến hành chấm độc lập trên báo cáo tóm tắt của từng dự án, tổng điểm tối đa là 45.
Điểm của phần I, là trung bình cộng các điểm của các thành viên (trường hợp điểm của thành viên giám khảo lệch 20% so với điểm trung bình cộng của các thành viên thì loại bỏ điểm đó và tính lại điểm trung bình của các thành viên còn lại).
Phần II, mỗi giám khảo tiến hành chấm độc lập tại gian trưng bày của từng dự án. Thí sinh trình bày tóm tắt dự án và được sử dụng các hình ảnh, video clip trên máy tính minh họa. Giám khảo phỏng vấn và thí sinh trả lời trong thời gian không quá 15 phút/lần. Giám khảo có thể quay lại phỏng vấn lần thứ 2 nếu cảm thấy chưa thoả mãn.
Các giám khảo được phân công chấm các dự án thuộc nhóm lĩnh vực khoa học gần và có liên quan với chuyên ngành nghiên cứu của mình.
Trả lời PV Tiền Phong, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GD&ĐT) cho biết, quy trình chấm thi năm nay cũng được thực hiện gồm 2 phần gồm: đánh giá báo cáo tóm tắt kết quả thực hiện dự án và thí sinh trình bày.
Ở phần báo cáo, mỗi dự án được 5 giám khảo chấm thi độc lập, tổng điểm tối đa là 65 điểm (điều chỉnh tăng điểm so với trước). Đến phần hai, giám khảo bốc thăm chấm ngẫu nhiên các dự án thuộc lĩnh vực và mỗi người sẽ phỏng vấn độc lập thí sinh. Thí sinh chỉ có 15 phút để trình bày, hỏi đáp và mức điểm tối đa 35 điểm.
Theo ông Tài, năm nay Bộ GD&ĐT đã “chuẩn bị sẵn thiết bị và phần mềm để ban giám khảo tra cứu và kiểm tra sự trùng lặp về nội dung của các dự án. Mặt khác, khi thẩm định hồ sơ các dự án, Hội đồng đã thực hiện quét độ trùng lặp và gửi hồ sơ đến Hội đồng chấm thi".
Dù đại diện Bộ GD&ĐT trả lời quy trình chấm thi là vậy nhưng thực tế, ngay sau khi Bộ GD&ĐT trao giải, mạng xã hội lan truyền nhiều nội dung trùng lặp giữa dự án đạt giải nhất của nhóm học sinh Trường THPT Lương Văn Tụy (Thái Bình) với công trình nghiên cứu của nhóm nhà khoa học ở Viện Hoá học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam).
Bộ GD&ĐT đã kết luận: “Không ghi nhận dấu hiệu trùng lặp do đạo văn với các công trình đã công bố trước đó” nhưng diễn đàn Liêm chính khoa học cho rằng, Bộ GD&ĐT không công khai dự án như quy chế thi và vội vàng đưa ra “kết luận chưa đủ thuyết phục”.
Mục tiêu kỳ thi méo mó
TS. Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT) chia sẻ, để xảy ra những sự việc “mất điểm” như thời gian qua có nguyên nhân từ khâu tổ chức, chấm thi đến xử lý trách nhiệm các cá nhân chưa đủ nghiêm.
Đơn cử, khi phát hiện giải nhất đạo văn và hủy bỏ, Bộ GD&ĐT có xử lý hội đồng giám khảo hay không, đến nay chưa được công bố.
Năm nay, khi dư luận nghi ngờ dự án nghiên cứu có sự trùng lặp, Bộ cũng chưa công bố toàn bộ công trình để dư luận xã hội giám sát một cách công khai, minh bạch.
TS. Vinh cũng chỉ ra, những lỗ hổng trong quy trình chấm thi của ban giám khảo với 2 phần chấm, trong đó phần 2 “hỏi đáp”, chưa thực sự “truy” thí sinh đến cùng để phát hiện ra vấn đề. Hay tránh tình trạng học sinh được “huấn luyện” để trả lời, giám khảo đặt ra các câu hỏi yêu cầu cung cấp sổ tay ghi chép nhật ký nghiên cứu hằng ngày.
Đặc biệt, ở phần hỏi đáp, thí sinh có 15 phút trả lời nhưng phần này chiếm 35% số điểm. Học sinh trả lời thế nào tương đồng với mốc bao nhiêu điểm chưa được quy định cụ thể. Khi đó, giữa các giám khảo sẽ có sự chênh lệch.
“Quy định là điểm dự án là trung bình cộng điểm của các giám khảo. Nếu điểm của 1 giám khảo lệch từ 20% trở lên so với điểm trung bình cộng, loại bỏ điểm đó và tính lại trung bình của các giám khảo còn lại. Như vậy, nếu giám khảo có mức điểm lệch 18-19% cũng được chấp nhận cho thấy, cách tính chưa đảm bảo tính khoa học”, theo ông Vinh.
"Hệ thống thẩm định của giám khảo chưa đủ chặt chẽ; bệnh thành tích ăn sâu, bén rễ trong phụ huynh, nhà trường, địa phương nên họ tìm đủ cách để có giải; chính sách tuyển thẳng ĐH đối với học sinh đạt giải tồn tại nhiều năm qua là nguyên nhân khiến mục tiêu của kỳ thi bị méo mó", TS Hoàng Ngọc Vinh.
