Bài toán khó
Sau nhiều đổi mới về chương trình, kiểm tra và tuyển sinh, yêu cầu cốt lõi làm sao để học sinh học thật, giáo viên dạy thật và kết quả thi phản ánh đúng năng lực. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đẩy yêu cầu này trở nên cấp thiết. Việc đánh giá năng lực thực chất của người học không thể chỉ dựa vào những sản phẩm được hoàn thành ngoài lớp học.
Điều đó đòi hỏi thay đổi cách dạy, cách kiểm tra và cả cách nhìn về thành tích giáo dục. Nếu bệnh thành tích vẫn còn, “học bạ đẹp” nhưng không phản ánh đúng năng lực sẽ làm sai lệch quá trình đào tạo.
Chuẩn bị cho thi tốt nghiệp THPT trên máy tính từ năm 2027 cũng là một bước chuyển lớn, đòi hỏi ngành giáo dục vừa chuẩn hóa hạ tầng, vừa bảo đảm công bằng giữa các địa phương. Những gian lận thi cử trong kì thi tốt nghiệp THPT 2026 đặt toàn ngành giáo dục vào một bài toán cần lời giải ngay và luôn là lấy lại niềm tin về chất lượng học thật, thi thật, nhân tài thật.
Đẩy lùi tiêu cực, gian lận trong học tập và thi cử cũng là vấn đề được Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn đặc biệt quan tâm.
Theo ông Sơn, đây là nhiệm vụ lớn, không thể giải quyết trong thời gian ngắn, đòi hỏi sự kiên trì, quyết liệt và bắt đầu từ chính ngành giáo dục. Thay vì chỉ quan tâm đến điểm số hay những con số thành tích, các tiêu chí đánh giá phải phản ánh đúng chất lượng giáo dục và điều kiện bảo đảm chất lượng.
Bộ GD&ĐT đang xây dựng, hoàn thiện bộ chỉ số phát triển giáo dục, gồm chỉ số phát triển giáo dục địa phương và chỉ số dành cho từng cơ sở giáo dục ĐH. Các chỉ số này được kì vọng đi vào bản chất, phản ánh đúng chất lượng thay vì tạo thêm áp lực thành tích. Song song với đó là đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học và xây dựng văn hóa học đường, kỉ cương trong dạy học, thi cử cũng như ứng xử giữa nhà giáo và học sinh.
Cũ nhưng chưa có lời giải
Một trong những vấn đề được Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh trong năm học mới là cần giải quyết áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm từ những nguyên nhân căn bản của hệ thống. Trong đó có sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập và khả năng đáp ứng về trường, lớp.
Theo Bộ trưởng, áp lực tuyển sinh lớp 10 hiện không diễn ra đồng đều trên cả nước mà tập trung chủ yếu tại các thành phố lớn, đô thị, những nơi dân số tăng nhanh nhưng tốc độ xây dựng trường, lớp chưa theo kịp. Khi chưa đủ trường, đủ lớp, chưa có đủ chỗ học tốt, học sinh phải cạnh tranh để giành cơ hội vào trường, kéo theo áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm và nguy cơ phát sinh tiêu cực.
Vì vậy, giải pháp căn cơ là từng bước bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và nâng cao chất lượng giáo dục giữa các cơ sở. Khi khả năng đáp ứng về trường, lớp từng bước phù hợp với nhu cầu học tập, áp lực cạnh tranh vào lớp 10 sẽ giảm. Việc tiếp nhận học sinh có điều kiện chuyển dần theo hướng thuận tiện, gần nơi cư trú và phù hợp với nhu cầu học tập.
Nguyên Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TPHCM Nguyễn Văn Ngai cho rằng, kì thi tuyển sinh lớp 10 có mối quan hệ chặt chẽ với khả năng đáp ứng trường lớp của TPHCM. Khi thành phố có đủ chỗ học ở các trường THPT công lập, có thể tiến tới không cần tổ chức thi như hiện nay.
Năm học 2026 - 2027 diễn ra trong bối cảnh hệ thống giáo dục đang có nhiều thay đổi về tổ chức và quản trị. Việc sắp xếp cơ sở giáo dục được triển khai đồng thời với điều chỉnh mô hình quản lí nhà nước, phân cấp và phân quyền. Bộ GD&ĐT đã ban hành hướng dẫn về tổ chức, hoạt động của cơ sở giáo dục công lập sau sắp xếp. Trong đó xác định phân hiệu, điểm trường thuộc cùng một cơ sở giáo dục không có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản, mã trường và biên chế riêng. Những quy định này giúp hệ thống rõ hơn về đầu mối quản lí, nhưng cũng đặt ra yêu cầu rất lớn về năng lực điều hành.
Các chuyên gia cho rằng, thước đo của năm học mới không nên chỉ là bao nhiêu văn bản được ban hành, bao nhiêu trường được sắp xếp hay bao nhiêu nền tảng công nghệ được đưa vào sử dụng. Thước đo cuối cùng phải là học sinh có được học tốt hơn, giáo viên có điều kiện dạy tốt hơn và chất lượng giáo dục có thực sự được nâng lên hay không?
Bởi với giáo dục, một quyết định sắp xếp hành chính có thể kéo theo thay đổi về khoảng cách đi học của học sinh, việc bố trí giáo viên, sử dụng cơ sở vật chất và tổ chức dạy học. Câu hỏi quan trọng hơn là chất lượng giáo dục có tốt hơn không. Đây cũng là vấn đề đặt ra với giáo dục đại học.
Người đứng đầu ngành giáo dục nhìn nhận, khi thực hiện sắp xếp sẽ tối ưu hóa được đội ngũ nhà giáo. Thách thức đặt ra khi sắp xếp là quy mô trường, lớp sẽ lớn hơn, trong khi số lượng cán bộ quản lí, hiệu trưởng, phó hiệu trưởng giảm đi. Vì vậy, cần phải có mô hình quản trị mới, đổi mới cách thức quản trị nhà trường, không thể quản lí hành chính theo cách thuần túy. Trong giai đoạn đầu sắp xếp sẽ có những xáo trộn, tâm tư. Bộ GD&ĐT cùng với Bộ Nội vụ đã tham mưu Chính phủ ban hành nghị định về chính sách để trong điều kiện có thể thực hiện chế độ, chính sách tốt nhất cho đội ngũ nhà giáo.
