Ngày 27/10, tại TPHCM, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 (AEF 2026), Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tại TPHCM (HCMC C4IR) phối hợp Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tổ chức phiên thảo luận chủ đề “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu”.
Chuyển từ cạnh tranh sang cộng tác lẫn nhau
Ông Sacha Dray - chuyên gia kinh tế thuộc WEF - nhìn nhận: ASEAN là thị trường lớn thứ 5 trên thế giới, với quy mô kinh tế khoảng 4.000 tỷ USD cùng 700 triệu dân. Đây cũng là khu vực có nhiều hiệp định quan trọng giữa các quốc gia với thế giới.
Bên cạnh những động lực về thương mại và đầu tư nêu trên, ông Sacha Dray đánh giá vẫn có những khoảng cách về hội nhập kinh tế mà các nước cần giải quyết để phát huy hết tiềm năng của khối. Đơn cử, những giá trị thặng dư của quốc gia này khó lan tỏa sang quốc gia khác trong khu vực.
Ông Ngô Sỹ Hoài - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam - cho biết, hiệp hội có hơn 1.000 công ty thành viên đang sản xuất, buôn bán các sản phẩm gỗ tại 168 thị trường trên toàn cầu. Nhờ nguồn lâm sản dồi dào, phong phú, Việt Nam đang nổi lên như một nhà sản xuất các sản phẩm nội thất lớn nhất thế giới trong số các quốc gia ASEAN.
Ông Hoài nhìn nhận hiện có cả cơ hội lẫn rào cản, thách thức về sản xuất, xuất khẩu sản phẩm gỗ. Cơ hội nằm ở chỗ mức độ hội nhập kinh tế của ASEAN, sự năng động kinh tế của khu vực và nằm trong xu hướng tăng trưởng xanh. Các quốc gia ASEAN cũng có mức chi phí thấp về nguồn cung nguyên liệu và nhân lực.
Mặt khác, sự cạnh tranh giữa các quốc gia trong khu vực là rất rõ ràng. Để vượt qua cạnh tranh, theo ông, ASEAN cần chuyển từ trung tâm sản xuất sang trung tâm đổi mới sáng tạo về nội thất.
“Chúng ta nên chuyển từ cạnh tranh sang hợp tác, cộng tác với nhau dựa trên những thế mạnh của nhau, giúp nâng cao năng lực xuất khẩu”, ông Hoài góp ý.
Ông Yuxiang Zhou - nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Black Lake Technologies, doanh nghiệp công nghệ hàng đầu Trung Quốc - cho biết doanh nghiệp của ông làm việc với rất nhiều tập đoàn, doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Ông cho rằng để đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn đa quốc gia, các SME cần có khả năng đáp ứng các đơn hàng có số lượng lớn và đạt đúng tiêu chuẩn.
Tổng Giám đốc Black Lake Technologies thông tin, các SME ở Trung Quốc đang tập trung vào các đối tác quy mô nhỏ, hoạt động trên môi trường thương mại điện tử thay vì các tập đoàn đa quốc gia. Theo ông Yuxiang Zhou, trên thương mại điện tử, người tiêu dùng trực tiếp bình chọn và lựa chọn sản phẩm mong muốn ngay trên… mạng xã hội.
“Họ có phiếu trong tay là quyết định trả tiền cho sản phẩm mình thích và các công ty không cần bỏ nhiều tiền cho marketing nữa”, ông Yuxiang Zhou chia sẻ.
CEO Black Lake Technologies dẫn chứng một ứng dụng AI giúp rút ngắn thời gian chuyển bản vẽ kỹ thuật thành hướng dẫn sản xuất từ 45 tiếng xuống còn 45 giây, với độ chính xác khoảng 95%. Theo ông, lợi ích lớn hơn của AI là giúp nhà máy chuyển từ sản xuất hàng loạt sang đáp ứng nhanh các đơn hàng nhỏ, cá nhân hóa sản phẩm và cải thiện biên lợi nhuận.
Thay đổi cục diện chuỗi cung ứng
Bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền - Chủ tịch Hội đồng quản trị và Giám đốc điều hành toàn quốc của ABB tại Việt Nam - cho rằng: Để các doanh nghiệp có thể thích ứng với kỷ nguyên này, bài học quan trọng cần áp dụng là nhà máy có thể được chuyển đổi địa điểm nhưng năng lực cần được xây dựng dần dần và không thể thay thế. Các tiêu chuẩn của thế giới và sự chống chịu là yếu tố rất quan trọng để một đất nước có thể phát triển.
Theo bà Tuyền, chuyển giao năng lực là vấn đề then chốt. Các kỹ sư có thể chuyển từ vận hành máy móc sang giải quyết vấn đề và có thể tham gia các dự án toàn cầu. Đồng thời, niềm tin cần được đưa vào tất cả những chuỗi cung ứng đang xây dựng.
“Nếu chúng ta có thể khuyến khích hơn 100.000 SME Việt Nam thay đổi tư duy về tăng cường niềm tin và khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm cùng sự trách nhiệm đối với sản phẩm họ đưa ra thị trường thì chúng ta có thể thay đổi cục diện của chuỗi cung ứng”, bà Tuyền nói.
Bà Phạm Quỳnh Mai - Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương - đề xuất hình thành các cụm công nghiệp xuyên biên giới ASEAN trong những ngành như điện tử, bán dẫn, ô tô và năng lượng sạch.
Thay vì mỗi quốc gia phát triển một chuỗi sản xuất khép kín, các nước có thể phân công sản xuất theo lợi thế về nguyên liệu, linh kiện, lắp ráp và logistics. Cách làm này giúp tăng liên kết nội khối, thu hút đầu tư và giảm rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng.
Ở cấp độ quốc gia, bà Mai đề xuất xây dựng chương trình phát triển nhà cung ứng và nghiên cứu thành lập quỹ hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa để nâng cao năng lực sản xuất.
