Áp lực tăng học phí đại học

Học phí là nguồn thu chính

Từ nguồn thu năm 2025 của các trường ĐH công lập tự chủ nghìn tỉ cho thấy học phí đang chiếm tỉ trọng từ 70-90%.

ĐH Kinh tế TPHCM (ghi nhận tổng nguồn thu năm 2025 đạt 2.234 tỉ đồng, trong đó nguồn thu từ học phí và lệ phí trực tiếp đóng góp 1.529 tỉ đồng, chiếm khoảng 68,4%. Trường ĐH Bách khoa (ĐH Quốc gia TPHCM) đạt tổng doanh thu năm 2025 là 1.492 tỉ đồng. Khoản thu từ học phí, lệ phí của người học lên tới 1.136 tỉ đồng, tương đương 76,1% tổng thu. Trường ĐH Tôn Đức Thắng ghi nhận tổng nguồn thu năm 2025 đạt 1.318 tỉ đồng. Trong cơ cấu tài chính này, tiền thu từ học phí chiếm tới 1.155 tỉ đồng, tương đương 87,6% tổng thu.

Trường ĐH Y Dược TPHCM đạt tổng thu 1.242 tỉ đồng. Là đơn vị tự chủ thuộc khối ngành sức khỏe có viện - trường và hệ thống dịch vụ khám chữa bệnh, doanh thu từ học phí vẫn giữ vai trò chi phối với 952 tỉ đồng, chiếm trên 76% tổng thu.

Tại khu vực phía Bắc, Trường ĐH Ngoại thương đạt tổng thu 1.029 tỉ đồng với khoản thu từ học phí và lệ phí đạt 863,4 tỉ đồng, chiếm gần 84% tổng thu. ĐH Công nghiệp Hà Nội cũng chính thức vượt mốc nghìn tỉ với tổng thu 1.067 tỉ đồng, trong đó tiền học phí từ người học đạt 886 tỉ đồng, chiếm hơn 83% nguồn tài chính của trường. ĐH Bách khoa Hà Nội tổng doanh thu đạt trên 1.800 tỉ đồng, trong đó, thu từ học phí lệ phí gần 1.500 tỉ đồng, chiếm trên 83%.

Ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, ĐH Cần Thơ có tổng thu năm 2025 là 1.286 tỉ đồng, với học phí chiếm gần 964 tỉ đồng (gần 75%). ĐH Trà Vinh ghi nhận tổng thu 1.101 tỉ đồng, trong đó nguồn thu từ học phí lên tới 1.016 tỉ đồng, chiếm trên 92% cơ cấu tài chính.

Các số liệu trên cho thấy, sau nhiều năm vận hành tự chủ, ĐH công lập vẫn chưa thể hình thành nguồn thu bền vững từ nghiên cứu khoa học, thương mại hóa công nghệ. Học phí trở thành trụ cột duy trì sự sống còn của bộ máy.

Doanh thu học phí được quyết định bởi hai biến số cơ bản là mức học phí bình quân trên mỗi người học và quy mô người học tuyển mới hằng năm. Khi một trong hai biến số bị kìm giữ hoặc thu hẹp, biến số còn lại buộc phải thay đổi để bảo đảm cân bằng tài chính.

Nghịch lí lớn nhất nảy sinh từ tam giác tương tác: Tự chủ ĐH-chỉ tiêu tuyển sinh-học phí chính là sự va đập giữa tính chất thị trường của tự chủ và mục tiêu bình đẳng trong tiếp cận giáo dục.

Đã xuất hiện xu hướng các trường ĐH chuyển dịch cơ cấu chỉ tiêu sang những chương trình tiên tiến, chất lượng cao hoặc liên kết quốc tế có mức thu rất lớn để tối ưu hóa nguồn thu.

Điều này dễ biến tự chủ thành một dạng thương mại hóa dịch vụ đào tạo. Khi chỉ tiêu hệ đại trà bị siết lại và học phí liên tục tăng, cơ hội bước chân vào các trường đại học tốp đầu của học sinh có hoàn cảnh khó khăn hoặc thuộc khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa ngày càng thu hẹp.

Ghi nhận thực tế cho thấy, khi trường ĐH nhận quyết định tự chủ, học phí lập tức tăng gấp đôi hoặc gần gấp đôi do ngân sách nhà nước không còn. Ví dụ, học phí năm học 2026-2027 của Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam ngành Bác sĩ Y khoa tăng từ trên 31 triệu đồng/năm học/sinh viên lên 58 triệu đồng/năm học/sinh viên (tăng 27 triệu đồng/năm) so với năm học trước.

Ngành Bác sĩ Y học cổ truyền tăng từ trên 31 triệu đồng lên 56 triệu đồng/năm học/sinh viên. Ngành Dược sĩ có mức tăng mạnh nhất, từ 27,6 triệu đồng lên 56 triệu đồng/năm học, tăng hơn gấp đôi năm trước.

Đối với bậc sau đại học (Thạc sĩ, Bác sĩ nội trú, Chuyên khoa I) tăng từ 46,65 triệu đồng lên 87 triệu đồng/năm. Hệ Tiến sĩ, Chuyên khoa II tăng từ 77,75 triệu đồng lên 145 triệu đồng/năm (tăng gấp đôi). Sở dĩ phải tăng học phí, theo lí giải của lãnh đạo nhà trường là từ 22/6, nhà trường chính thức tự chủ. Theo quy định, khi được tự chủ, học phí của các trường được phép tăng từ 2-2,5 lần so với chưa tự chủ.

Nguy cơ bất bình đẳng gia tăng

TS Văn Hữu Quang Nhật, Viện trưởng Viện phát triển khoa học ứng dụng, Trường ĐH Thái Bình Dương cho hay, cùng với lộ trình tự chủ tài chính và các chuẩn mực kiểm định chất lượng mới, học phí ĐH đang liên tục thiết lập những mặt bằng giá mới.

Động lực đầu tiên đẩy học phí leo thang xuất phát từ cuộc đua nâng chuẩn chất lượng và áp lực đầu tư cơ sở hạ tầng. Để đáp ứng các tiêu chí kiểm định khắt khe, các trường buộc phải chi ngân sách khổng lồ cho hạ tầng công nghệ và phòng máy hiện đại, nhân sự chất lượng cao. Những chi phí này phân bổ thẳng vào chi phí đào tạo.

Song song với áp lực nâng chuẩn là cơ chế tự chủ tài chính. Khi các trường ĐH công lập bị cắt giảm hoặc không còn nhận ngân sách bao cấp từ Nhà nước, toàn bộ chi phí vận hành khổng lồ biến học phí từ khoản đóng góp hỗ trợ trở thành nguồn thu sinh tồn chính.

Ở khối dân lập, các nhà đầu tư chịu áp lực lớn về hiệu quả sử dụng vốn và lợi nhuận kinh tế. Khi mặt bằng chi phí chung trên thị trường gia tăng, việc điều chỉnh học phí trường tư là điều khó tránh khỏi, tiếp tục đẩy chi phí học tập vượt xa khả năng chi trả của đại đa số gia đình thu nhập trung bình.

Ông Nhật đánh giá, thực tế này càng trở nên gay gắt hơn khi các quy định mới siết chặt tỉ lệ sinh viên trên giảng viên nhằm đảm bảo chất lượng. Việc chủ động giảm quy mô hoặc thắt chặt chỉ tiêu tuyển sinh khiến bộ máy vận hành cố định, từ hạ tầng đến quỹ lương, phải phân bổ trên một số lượng người học ít hơn.

Chi phí đào tạo bình quân trên mỗi sinh viên tăng vọt buộc nhà trường phải tăng thu trên từng đầu sinh viên để đảm bảo hòa vốn, trực tiếp tước đi cơ hội tiếp cận giáo dục của những học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

“Nếu đà tăng học phí tiếp tục diễn ra mà thiếu đi các cơ chế hỗ trợ xã hội tương ứng, giáo dục đại học nguy cơ rơi vào kịch bản phân hóa sâu sắc. Để tấm bằng ĐH không trở thành hàng hóa đắt đỏ, việc triển khai các chính sách giáo dục mới cần song hành với việc mở rộng quỹ tín dụng ưu đãi sinh viên, đẩy mạnh cơ chế Nhà nước đặt hàng đào tạo ở các ngành then chốt, cùng quy định bắt buộc các trường trích quỹ học bổng lớn hơn để hỗ trợ trực tiếp cho sinh viên yếu thế”, ông Nhật nói.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Quỳnh Liên (An Giang) cho rằng, hiện nay, chủ trương tự chủ đang được đẩy mạnh đối với tất cả các trường ĐH công lập nhằm đáp ứng nhu cầu giảng dạy và học tập của người dân.

Đại biểu Nguyễn Quỳnh Liên đưa ra góc nhìn, trong bối cảnh hiện nay, nếu còn đặt nặng tự chủ cho các trường công lập, việc tuyển sinh sẽ trở thành áp lực lớn, bởi không có sinh viên đầu vào thì các trường khó bảo đảm khả năng tự chủ tài chính.

Điều này có thể dẫn đến tình trạng nhiều ngành có mức học phí cao, trong khi cơ hội việc làm sau tốt nghiệp chưa chắc được bảo đảm.

Từ những vấn đề trên, đại biểu Nguyễn Quỳnh Liên cho rằng cần định hình và có những định hướng để các trường ĐH công lập phát huy vai trò dẫn dắt, đi đầu trong đào tạo, cung ứng nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, thay vì chạy theo cơ chế thị trường và cạnh tranh trực tiếp với khu vực tư nhân.