Khoảng trống tài chính y tế ngày càng lớn
Tại phiên chuyên đề “Đổi mới đột phá tài chính y tế đáp ứng yêu cầu thực hiện bảo hiểm y tế toàn dân trong giai đoạn mới”, diễn ra chiều 28/8 do Bộ Y tế tổ chức các chuyên gia tập trung thảo luận câu hỏi then chốt: nguồn lực nào sẽ giúp Việt Nam hiện thực hóa những mục tiêu lớn của Nghị quyết 72-NQ/TW, trong đó có định hướng hướng tới miễn phí khám, chữa bệnh cơ bản vào năm 2030?
Việt Nam hiện có lợi thế khi độ bao phủ BHYT đã gần như toàn dân, trong khi dư địa tài khóa vẫn còn tương đối tích cực. Tuy nhiên, lợi thế này đang chịu sức ép ngày càng lớn từ quá trình già hóa dân số và sự gia tăng nhanh của các bệnh không lây nhiễm.
Theo các phân tích được trình bày tại phiên thảo luận, bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 81% số ca tử vong tại Việt Nam. Trong khi đó, chi phí khám, chữa bệnh BHYT đã tăng khoảng 8 lần trong vòng 14 năm, lên khoảng 123.000 tỷ đồng vào năm 2023.
Đáng chú ý, Báo cáo “Đổi mới tài chính y tế và không gian tài khóa y tế tại Việt Nam” do TS. Jennifer, Phó Giám đốc Nhóm Nghiên cứu Công nghệ Y tế, Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE) phân tích chỉ ra, nếu không có các giải pháp phù hợp, khoảng trống tài khóa dành cho y tế có thể tăng từ khoảng 279.000 tỷ đồng lên 510.000 tỷ đồng vào năm 2030.
Những con số này cho thấy, nếu chỉ dựa vào một nguồn tài chính truyền thống, hệ thống y tế sẽ khó đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng. Bài toán đặt ra là phải đồng thời mở rộng nguồn thu, huy động thêm nguồn lực xã hội và sử dụng hiệu quả hơn những nguồn lực đang có.
Tăng nguồn thu từ các sản phẩm có hại cho sức khỏe
Phát biểu tại tọa đàm ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng vụ Pháp chế (Bộ Y tế) đưa ra giải pháp khai thác nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có tác động bất lợi đến sức khỏe như thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường.
Ông Ong Thế Duệ, Trưởng khoa Tài chính y tế - Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế) chia sẻ, theo nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách y tế, nguồn thu bổ sung từ chính sách thuế có thể được phân bổ theo hướng tăng đầu tư trở lại cho y tế. Một mô hình được đề xuất là dành khoảng 60-80% nguồn thu bổ sung cho Quỹ BHYT, phần còn lại phân bổ cho Quỹ Phòng bệnh và ngân sách chung, theo lộ trình thể chế hóa trong giai đoạn 2026-2030.
"Cách tiếp cận này không chỉ nhằm tạo thêm nguồn lực cho hệ thống y tế mà còn hướng tới một mục tiêu kép: hạn chế tiêu dùng các sản phẩm có hại cho sức khỏe, đồng thời sử dụng nguồn thu từ những sản phẩm này để đầu tư cho phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe người dân", ông Duệ nói.
Đây cũng là một phần trong khung ba trụ cột tài chính y tế được LSE đề xuất cho Việt Nam đến năm 2030. Ba trụ cột gồm huy động ngân sách công; khai thác các nguồn thu từ sự gia tăng nhu cầu chăm sóc sức khỏe; và hỗ trợ khả năng tiếp cận, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Mở rộng hợp tác công - tư
Một hướng đi khác được thảo luận là phát triển các hình thức bảo hiểm y tế bổ sung, qua đó tạo thêm nguồn lực cho chăm sóc sức khỏe và giảm áp lực lên nguồn tài chính công.
Kinh nghiệm tại khu vực APEC về bảo hiểm y tế bổ sung được Th.s Sejal Mistry, Giám đốc điều hành Crowell Global Advisors chia sẻ tại phiên thảo luận, cùng với thực tiễn triển khai các sản phẩm bảo hiểm y tế bổ sung tại Việt Nam của Techcom Insurance. Những kinh nghiệm này cho thấy khu vực tư nhân có thể trở thành một phần quan trọng trong việc đa dạng hóa nguồn tài chính cho y tế.
Tuy nhiên, việc mở rộng nguồn lực ngoài ngân sách cần được đặt trong một cơ chế phù hợp, bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ y tế cần thiết và không làm gia tăng bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe.
Các đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu thay đổi cách thức phân bổ nguồn lực. Thay vì chủ yếu dành kinh phí để xử lý bệnh tật khi đã xảy ra, tài chính y tế cần được chuyển dần sang đầu tư chủ động cho phòng bệnh, phát hiện sớm và quản lý sức khỏe.
Bài toán không chỉ là tiền
Đổi mới tài chính y tế, theo các chuyên gia, không thể tách rời quá trình cải cách toàn diện hệ thống y tế. Nếu nguồn lực tăng nhưng cách tổ chức cung ứng dịch vụ, phân bổ ngân sách và kiểm soát chi phí không thay đổi, áp lực tài chính vẫn có thể tiếp tục gia tăng.
Trong bối cảnh này, việc xây dựng một chiến lược tài chính y tế đa nguồn lực được xem là hướng đi cần thiết. Nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, đồng thời mở rộng sự tham gia của khu vực tư nhân, các quỹ bảo hiểm bổ sung và các nguồn lực xã hội khác. Song song với đó là yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng từng đồng ngân sách và nguồn tiền dành cho y tế.
Nếu thực hiện đồng bộ, Việt Nam có thể từng bước mở rộng không gian tài khóa cho y tế, giảm áp lực chi trả trực tiếp của người dân và tạo nền tảng tài chính vững chắc hơn cho mục tiêu BHYT toàn dân.
