TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học - Bộ GD&ĐT, cho rằng, tình trạng dạy thêm, học thêm kéo dài qua nhiều năm cho thấy cần một giải pháp mang tính hệ thống, từ chương trình, tổ chức dạy học, kiểm tra.
Nhiều năm qua, dạy thêm, học thêm vẫn trở thành chủ đề được bàn luận mỗi khi bước vào năm học mới. Điều này chứng tỏ, vấn đề chưa giải quyết được tận gốc rễ.
TS Khuyến phân tích, hiện nay, đa số nhà trường đã tổ chức dạy học 2 buổi/ngày nhưng giáo viên vẫn giao rất nhiều bài tập cho học sinh. Nên rời việc học ở trường, học sinh lại lao vào học thêm ở trung tâm, về nhà làm thêm bài tập trên lớp.
“Điều này chứng tỏ, việc học tại trường không đáp ứng được yêu cầu tiếp thu kiến thức. Học sinh buộc phải tìm đến các lớp học thêm. Hoặc có quá nhiều kiến thức phải thêm, trong khi phụ huynh không thể hướng dẫn, hỗ trợ con học, đành phải tìm lớp học thêm”, TS Khuyến nói.
Ông cho rằng, chương trình học và thi cần phải có mối liên hệ chặt chẽ. Chương trình, sách giáo khoa như thế nào, nội dung kiểm tra, thi cử phải bám sát, tránh chuyện học trên lớp một đằng nhưng thi cử lại vượt lên, không học thêm, không luyện thi thì không đỗ. Nếu chỉ điều chỉnh một khâu mà không xử lý những khâu còn lại, áp lực học thêm vẫn có thể tồn tại.
Trường chuyên không nên dành cho số đông
Bên cạnh đó, cần xem xét lại mục tiêu và cách tổ chức hệ thống trường chuyên. Trường chuyên nên dành cho một bộ phận học sinh có năng lực đặc biệt, thay vì trở thành đích đến mà đông đảo học sinh phải cạnh tranh để đạt được, gây áp lực học thêm, luyện thi.
Khi nhiều gia đình quyết tâm theo đuổi bằng mọi giá để vào trường chuyên, học sinh dễ bị cuốn vào quá trình luyện thi kéo dài, phát sinh thêm chi phí không nhỏ. Nếu tồn tại, trường chuyên chỉ nên là nơi bồi dưỡng cho số ít học sinh cần đào tạo chuyên sâu năng lực nổi trội.
Nếu học sinh phải luyện thi căng thẳng để vào trường chuyên nhưng sau đó việc học tập, đánh giá và đầu ra không tạo ra khác biệt tương xứng, cần đặt lại câu hỏi về hiệu quả của mô hình.
TS Khuyến cũng cho rằng, khi đầu tư quá nhiều trường chuyên, trường chất lượng cao, có thể làm gia tăng bất bình đẳng. Hệ thống trường công lập cần có mức đầu tư như nhau, thúc đẩy nâng cao chất lượng để học sinh đi học gần nhà, thay vì phải chọn trường điểm, trường tốt. Như thế, học sinh, phụ huynh không rơi vào thế chạy đua, giảm chi phí thi cử.
PGS.TS Đặng Thị Thanh Huyền, Học viện Quản lí Giáo dục, nhìn nhận, hiện tượng dạy thêm, học thêm khó kiểm soát bắt nguồn từ hai nguyên nhân căn bản. Thứ nhất, sĩ số các lớp học hiện nay rất đông khiến giáo viên khó có thể quan tâm sát sao đến từng học sinh. Khi thấy con gặp khó khăn, việc gia đình cho con đi học thêm là nhu cầu hoàn toàn chính đáng và khách quan của phụ huynh.
Hơn nữa, tâm lí hiếu học của người dân cùng mong muốn con có cơ hội học tập tốt hơn cũng thúc đẩy nhu cầu này. Thứ hai, nguyên nhân trực tiếp đến từ khâu tổ chức dạy học trong nhà trường và định dạng bài thi.
Đề thi hiện nay nhiều khi không bám sát những kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa mà đòi hỏi mức độ khó hơn rất nhiều. Do đó, áp lực thi cử tác động rất lớn đến việc đi học thêm.
Điển hình là kì thi tuyển sinh vào lớp 10 với tỉ lệ chọi căng thẳng do chỉ tiêu trường công lập có hạn. Như tại Hà Nội, chỉ khoảng 60% học sinh được vào trường công. Trong khi trường công lập có mức học phí rất thấp thì học ở trường tư thục lại tốn từ vài chục triệu đến hàng trăm triệu đồng mỗi năm - một khoản chi phí không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện chi trả.
Vì vậy, ngay cả những học sinh nắm vững kiến thức cơ bản vẫn buộc phải đi học thêm để giành suất vào trường công nhằm giảm bớt gánh nặng tài chính.
Thực tế cho thấy, câu chuyện học thêm chủ yếu tập trung ở các vùng đô thị lớn và thành phố, còn ở khu vực nông thôn thì hầu như không có tình trạng này.
Giải pháp mạnh tay
Bên cạnh nhu cầu chính đáng, theo PGS Đặng Thị Thanh Huyền, vẫn tồn tại tình trạng giáo viên dùng “quyền lực mềm” để ép học sinh học thêm. Đây là biểu hiện tiêu cực. Trước đây, do lương nhà giáo ở mức thấp nên một bộ phận tìm cách kiếm thêm thu nhập.
Một số giáo viên năng lực chưa thực sự tốt nhưng vẫn muốn có thêm thu nhập từ việc dạy học, dẫn đến hiện tượng đáng buồn này. Dù vậy, vấn đề này không mang tính phổ biến bằng áp lực xuất phát từ thi cử và nguyện vọng của phụ huynh.
Hiện nay, khi chế độ đãi ngộ và thu nhập của giáo viên đã được cải thiện, bà Huyền hi vọng tình trạng dạy thêm trái quy định sẽ giảm. Tại nhiều trường chất lượng cao hoặc trường tư thục, khi mức lương đạt từ 20 đến 30 triệu đồng mỗi tháng, giáo viên dành trọn thời gian và tâm sức cho nhiệm vụ chuyên môn nên dù phụ huynh đề nghị, họ cũng từ chối dạy thêm. Các thầy cô hiện nay cũng hướng tới cuộc sống cân bằng chứ không muốn trở thành “cái máy đi dạy”.
PGS.TS Đặng Thị Thanh Huyền, Học viện Quản lí Giáo dục, cho rằng, cần áp dụng các hình thức kỉ luật giáo viên từ nhắc nhở đến kiên quyết chuyển đổi công việc khác nếu tái diễn nhiều lần.
Đối với những trường hợp cố tình vi phạm, dạy học trên lớp thiếu trách nhiệm để ép học sinh đi học thêm, cần phải có chế tài xử lí thật nghiêm. Bà Huyền cho rằng cần áp dụng các hình thức kỉ luật từ nhắc nhở đến kiên quyết chuyển đổi công việc khác nếu tái diễn nhiều lần.
Hiện tượng học sinh vừa phải đi học thêm cô giáo trên lớp để “ngoại giao”, vừa phải tìm thầy cô giỏi khác để bổ sung kiến thức thực sự khiến các em phải học 3 - 4 ca mỗi ngày là điều vô cùng áp lực và thiệt thòi.
Về công tác quản lí, bà Huyền cho rằng, không thể chỉ quy trách nhiệm cho ban giám hiệu hay hiệu trưởng nhà trường. Hiện nay, nhiều trường học có quy mô sáp nhập phức tạp, đồng thời các điểm dạy thêm thường diễn ra bên ngoài khuôn viên trường như tại nhà riêng hoặc trung tâm.
Vì vậy, công tác kiểm tra, giám sát trên địa bàn bắt buộc phải có sự vào cuộc chặt chẽ từ chính quyền địa phương cấp phường, xã cùng các cơ quan quản lí nhà nước như sở giáo dục. Nếu việc dạy thêm được tổ chức công khai, có đầy đủ giấy phép theo đúng quy định thì bảo đảm điều kiện hoạt động.
Ngược lại, những trường hợp dạy thêm trái quy định, lén lút phải được chính quyền cơ sở vào cuộc kiểm tra và xử phạt nghiêm minh.
