Mỗi mẫu ADN - một hy vọng trở về
10 giờ trưa, trời nắng gắt. Hơi nóng hầm hập hắt lên từ nền gạch Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương (Nghệ An) – nơi có số lượng phần mộ chưa xác định danh tính nhiều nhất tỉnh Nghệ An. Dưới những hàng thông lặng gió, Đại tá Phạm Đình Trung - Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An - vẫn cùng các cán bộ, chiến sĩ kiên trì đứng bên từng phần mộ.
Những chiếc lều bạt nhỏ liên tục được di chuyển theo vị trí khai quật để che nắng. Dẫu vậy, mồ hôi vẫn chảy thành dòng trên gương mặt những người lính. Không có tiếng cười nói, chỉ còn tiếng cuốc xẻng chạm nhẹ xuống đất, tiếng những bàn tay cẩn trọng gạt từng lớp cát mỏng để tìm kiếm những mảnh xương, chiếc răng còn sót lại sau hàng chục năm.
Ở một góc khác của nghĩa trang, bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú - Trung tâm Pháp y tỉnh Nghệ An - mặc kín bộ đồ bảo hộ từ đầu đến chân. Trên chiếc bàn nhỏ, từng mẩu xương vừa được chuyển đến đều được kiểm tra, phân loại, mã hóa và niêm phong ngay lập tức.
Giữa hơn 1.300 phần mộ chưa xác định được danh tính tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương, mọi người đều hiểu rằng họ không đơn thuần đang lấy mẫu ADN. Họ đang đi tìm tên cho những người lính đã nằm lặng im suốt hơn nửa thế kỷ.
Đại tá Phạm Đình Trung cho biết, toàn tỉnh hiện có 116 nghĩa trang liệt sĩ, trong đó 32 nghĩa trang có phần mộ cần lấy mẫu phục vụ giám định ADN với tổng số 2.333 phần mộ. “Tỉnh đặt mục tiêu hoàn thành việc lấy mẫu tại tất cả các nghĩa trang này trong tháng 10/2026, góp phần sớm xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin”, Đại tá Trung chia sẻ.
Song song với việc khai quật, mọi thông tin về phần mộ đều được cập nhật ngay lên hệ thống dữ liệu quốc gia. Trung bình mỗi hồ sơ mất khoảng 30 phút để hoàn thiện. Có thời điểm hệ thống quá tải, cán bộ phải chờ gần một giờ mới nhập xong dữ liệu.
Khoa học nối những cuộc đoàn viên
Lấy mẫu ADN từ hài cốt liệt sĩ là công việc đặc biệt nghiêm ngặt. Sau khi xác định đúng vị trí phần mộ, tổ công tác mở quách. Hài cốt được bàn giao cho bác sĩ pháp y để đánh giá khả năng lấy mẫu.
Từng mảnh xương nhỏ được đặt vào túi chuyên dụng, niêm phong, mã hóa và bảo quản nghiêm ngặt trước khi chuyển đến đơn vị giải trình tự gen. Phần hài cốt còn lại được sắp xếp cẩn thận vào quách rồi hoàn táng đúng vị trí cũ.
Có những lần, khi chiếc quách được mở ra, bên trong chỉ còn lớp đất nâu sẫm. Thời gian đã xóa đi mọi dấu vết, không còn bất kỳ mẩu xương nào đủ điều kiện lấy mẫu. Đó là khoảnh khắc khiến cả những người đã nhiều năm làm nghề cũng không khỏi lặng người.
Theo bác sĩ Tú, không phải mẫu vật nào hiện nay cũng đủ điều kiện để giải trình tự gen. Tuy nhiên, những mảnh xương rất nhỏ vẫn được thu thập và lưu giữ cẩn thận. “Khoa học luôn phát triển. Có thể hôm nay chưa thể đọc được thông tin di truyền, nhưng vài năm hay vài chục năm nữa, công nghệ mới có thể làm được”, ông nói.
Chính niềm tin ấy khiến từng thao tác đều được thực hiện với sự cẩn trọng gần như tuyệt đối. Không chỉ vì yêu cầu chuyên môn, mà còn bởi sự tri ân dành cho những người đã ngã xuống.
Theo thống kê, đến nay Nghệ An vẫn còn hơn 2.200 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Điều đó cũng đồng nghĩa với hàng nghìn gia đình vẫn đang mòn mỏi chờ đợi một cuộc điện thoại, một kết quả giám định, hay đơn giản là một tin báo rằng người thân của họ cuối cùng đã được gọi đúng tên.
Những mẫu ADN hôm nay sẽ tiếp tục được phân tích, đối chiếu với cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ trên cả nước. Có thể hành trình ấy còn kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Nhưng mỗi kết quả trùng khớp sẽ khép lại một cuộc tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ. Đó không chỉ là ngày một người lính trở về với tên tuổi của mình. Đó còn là ngày một người mẹ thôi ngóng đợi, một người vợ khép lại hành trình kiếm tìm, những người con lần đầu tiên biết chính xác nơi cha mình yên nghỉ.
Giữa những hàng bia trắng lặng im, những người lính hôm nay vẫn lặng lẽ cúi mình dưới cái nắng bỏng rát để tiếp tục công việc. Họ hiểu rằng, điều mình đang tìm kiếm không chỉ là một mẫu ADN mà là danh tính của những người đã hiến trọn tuổi xuân cho Tổ quốc. Để sau hơn nửa thế kỷ nằm lại trong lòng đất mẹ, các anh có thể trở về trọn vẹn với quê hương, với gia đình.
