Nằm ven lưu vực sông Tích, những cánh đồng trũng ngoài đê thuộc các thôn Muôn Ro, Liên Sơn và Tuyết Nghĩa (xã Kiều Phú) từ lâu luôn là bài toán khó trong cơ cấu mùa vụ. Sau khi thu hoạch lúa xuân, mùa mưa lũ dồn về khiến các chân ruộng thấp nhanh chóng ngập nước cục bộ, khó đưa vào canh tác vụ tiếp theo ngay. Ruộng đồng thường rơi vào cảnh bỏ hoang vài ba tháng, vừa lãng phí tư liệu sản xuất vừa tiềm ẩn nguy cơ phát sinh cỏ dại và sâu bệnh.
Trước thực tế đó, Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Kiều Phú đã phối hợp cùng Hợp tác xã Muôn Ro và Hợp tác xã Liên Thôn triển khai mô hình nuôi thủy sản cá – lúa chét thích ứng với biến đổi khí hậu. Để hình thành vùng sản xuất tập trung quy mô lớn, hai hợp tác xã đã tổ chức họp dân và nhận được sự đồng thuận cao. Các hộ dân thống nhất cho hợp tác xã mượn lại diện tích ruộng ngoài đê với mức hỗ trợ kinh phí thuê đất từ 50.000 đến 64.000 đồng/sào. Cách làm linh hoạt này giúp tập trung quỹ đất, tạo mặt bằng liền thửa để đắp bờ vùng, cống tiêu và chủ động điều tiết nước.
Ngay sau khi hoàn thiện hạ tầng vùng nuôi, những đợt cá giống đầu tiên đã được đưa xuống ruộng. Cơ cấu giống thả tập trung vào các loại thủy sản nước ngọt truyền thống gồm cá chép, cá trắm cỏ, cá trôi và cá mè. Trong hai đợt cấp giống ban đầu, mô hình đã tiếp nhận 29.700 con cá chép (trọng lượng bình quân khoảng 150g/con) và 19.800 con cá trắm cỏ (trọng lượng khoảng 500g/con), trong đó Nhà nước hỗ trợ 50% tiền con giống.
Điểm nổi bật của mô hình là tận dụng triệt để nguồn lúa chét – phần chồi lúa non tự mọc lên từ các gốc rạ sau gặt vụ xuân. Ông Kiều Văn Thuật, thành viên Hợp tác xã Liên Thôn cho biết, những chân ruộng thấp trũng rất khó sản xuất ngay, trong khi lúa chét cùng cỏ và các sinh vật phù du trên đồng là nguồn thức ăn tự nhiên dồi dào cho cá. Nhờ đó, người dân giảm đáng kể chi phí mua thức ăn công nghiệp, đồng thời khai thác diện tích đất trong thời gian chờ vụ sản xuất tiếp theo mà không để ruộng bị bỏ không.
Không chỉ tạo thêm nguồn thu, sự kết hợp giữa cá và lúa còn mang lại tác động hỗ trợ lẫn nhau trên đồng ruộng. Hoạt động bơi lội, sục bùn của cá góp phần khuấy động tầng nước, sử dụng các chất hữu cơ và hạn chế một số sinh vật gây hại. Sau chu kỳ nuôi, nguồn hữu cơ còn lại trên mặt ruộng tiếp tục bổ sung dinh dưỡng, cải tạo đất màu mỡ hơn cho các vụ sản xuất lúa tiếp theo.
Giảm thiểu rủi ro, hướng tới chuỗi liên kết bền vững
Mặc dù mở ra triển vọng tích cực, việc đưa thủy sản xuống ruộng trũng ngoài đê ven sông Tích cũng đối mặt với không ít thách thức từ thời tiết thất thường. Ông Nguyễn Văn Nam, thành viên Hợp tác xã Muôn Ro cho rằng, điều kiện thời tiết ngày càng khó lường đòi hỏi các hộ tham gia mô hình phải thường xuyên túc trực kiểm tra bờ bao, hệ thống đăng lưới và cống thoát nước, nhất là những thời điểm xuất hiện mưa lớn để giữ an toàn cho đàn cá.
Đồng hành cùng bà con nông dân, Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Kiều Phú đã cử cán bộ hướng dẫn kỹ thuật, theo dõi quá trình sinh trưởng của cá và hỗ trợ các hộ quản lý môi trường nước nuôi. Ông Kiều Minh Khuê, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Kiều Phú nhấn mạnh, điều quan trọng của giai đoạn thử nghiệm này không chỉ nằm ở sản lượng cá thu về sau một vụ nuôi, mà thông qua mô hình phải đánh giá chính xác mức độ phù hợp với từng chân ruộng, từ đó hoàn thiện quy trình kỹ thuật, lựa chọn khu vực phù hợp và xem xét khả năng nhân rộng.
Thực tế canh tác cho thấy, những diện tích sản xuất ven sông Tích có lợi thế nguồn nước tự nhiên dồi dào nhưng cũng chịu tác động rõ rệt của mưa bão. Không phải mọi diện tích lúa đều có thể áp dụng rập khuôn phương pháp nuôi cá, mà hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào khả năng giữ nước, điều kiện thủy văn, chất lượng môi trường và kỹ thuật chăm sóc của từng hộ. Do đó, việc tổng kết, đánh giá sau mỗi vụ nuôi là yêu cầu cần thiết để xã Kiều Phú xác định chính xác những vùng đất trũng có thể tiếp tục triển khai.
Về lâu dài, nếu mô hình khẳng định được hiệu quả kinh tế và tính thích ứng, xã Kiều Phú sẽ lựa chọn các vùng có điều kiện tự nhiên tương đồng để mở rộng quy mô, đồng thời nghiên cứu cơ chế liên kết giữa các hộ dân trong khâu sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Khi người dân cùng tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật, chủ động kiểm soát nguồn nước và hình thành chuỗi liên kết tiêu thụ, giá trị kinh tế trên mỗi diện tích đất bãi ven sông sẽ đạt tính bền vững cao hơn.
Mô hình cá – lúa chét tại xã Kiều Phú đang mở ra cách tiếp cận mới trong khai thác quỹ đất nông nghiệp thường xuyên ngập úng mùa mưa bão. Bằng giải pháp chuyển đổi linh hoạt, phù hợp với điều kiện tự nhiên, địa phương không chỉ giải quyết được tình trạng bỏ hoang đất đai, tăng thêm thu nhập cho nông dân mà còn tạo tiền đề quan trọng trong việc tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng thích ứng an toàn với biến đổi khí hậu.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.
