Hành trình giữ lại tinh hoa văn hóa Việt
Cơ duyên đưa CCB Phan Văn Quý đến với việc sưu tầm tranh bắt đầu từ mối quan hệ với nhà điêu khắc Phan Văn Tiến, nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Qua ông Tiến, ông Quý biết đến bộ sưu tập mỹ thuật Việt Nam của nhà sưu tầm Thái Lan Tira Vanichtheeranont. Từ những năm 90 của thế kỷ trước, nhà sưu tầm này đã chuyên sưu tập tranh của các tác giả Việt Nam nổi tiếng. Năm 2017, ông Quý cùng nhà điêu khắc Phan Văn Tiến và cộng sự sang Thái Lan tìm hiểu.
Quyết định được đưa ra ngay trong chuyến đi. Ông mua trọn bộ sưu tập hơn 500 tác phẩm, chủ yếu thuộc dòng tranh thời kỳ mỹ thuật Đông Dương và tranh kháng chiến. Người CCB đơn giản lý giải mong muốn của mình: “Những tinh hoa văn hóa của Việt Nam cần phải được lưu giữ tại Việt Nam”.
Cuộc trở về của hơn 500 bức tranh từ đây mở ra một chiều kích khác. Nó đẩy vai trò khách hàng của nhà sưu tập về phía vị trí của một người tiếp nhận di sản, kèm trách nhiệm đối với đời sống tiếp theo của di sản ấy. Ở bình diện rộng hơn, việc một doanh nghiệp chủ động đưa những tác phẩm mỹ thuật Việt Nam từ nước ngoài trở về, gìn giữ và tạo điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa cũng gặp gỡ với chủ trương hồi hương di sản mà Nhà nước đang thúc đẩy. Từ đó góp phần mở rộng nguồn lực cho công nghiệp văn hóa, một trong những động lực phát triển được Nghị quyết số 80-NQ/TW năm 2026 của Bộ Chính trị nhấn mạnh, với mục tiêu đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045.
Bộ sưu tập tranh triệu USD sau đó tiếp tục được bổ sung bằng tranh kháng chiến, ký họa chiến trường, tác phẩm của các họa sĩ hiện đại và một số nghệ sĩ đương đại. Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Trần Hậu Yên Thế, bộ sưu tập quy tụ sáng tác của nhiều tên tuổi như bộ tứ thời Đông Dương: “Nghiêm - Liên - Sáng - Phái”, “Trí -Lân - Vân - Cẩn” và các nghệ sĩ thời kỳ kháng chiến như Mai Văn Hiến, Nguyễn Đức Chung, Phan Kế An, Phạm Lực, Phạm Luận, Nguyễn Đức Dụ, Tạ Quang Bạo, Nguyễn Phú Cường…
Tác phẩm của họ tạo thành nhiều lát cắt về mỹ thuật Việt Nam hiện đại, từ mỹ thuật Đông Dương đến hai cuộc kháng chiến, từ đời sống hậu phương, chân dung người lính đến phong cảnh, gia đình và sinh hoạt thường ngày. Sau khi được sắp xếp và hệ thống lại, những bức tranh đã trở thành một dạng ký ức bằng hình ảnh, bổ sung cho những gì lịch sử ghi lại bằng văn bản.
Nhà thơ Trần Đăng Khoa cho biết: “Với bất cứ lĩnh vực nào, một trong những yếu tố để tạo nên thành công chính là sự khác biệt. Việc sưu tầm các tác phẩm mỹ thuật, mở phòng trưng bày để kết nối đầu tư này, tôi cho là một ý tưởng mới lạ. Là người bạn thân với ông Phan Văn Quý từ lâu nay, tôi thấy rằng, dù thương trường có nhiều biến động, nhưng tập đoàn do ông sáng lập vẫn luôn phát triển ổn định và có nhiều đóng góp cho xã hội. Phải chăng, việc kết hợp văn hóa với kinh doanh chính là một trong những bí quyết để tạo nên thành công ấy?”.
Theo đánh giá của họa sĩ Phạm Bình Chương, cách ứng xử của người sở hữu sẽ quyết định bộ sưu tập là một kho tài sản đóng kín hay một phần của đời sống văn hóa. Với người kinh doanh, khả năng bỏ ra hàng chục tỷ đồng để mua tranh chỉ phản ánh tiềm lực tài chính. Nhưng việc đưa tranh về nước, tổ chức bảo quản, nghiên cứu, trưng bày và tạo điều kiện để công chúng tiếp cận mới phản ánh chiều sâu văn hóa.
Vào tháng 12/2018, nhân sinh nhật lần thứ 88 của họa sĩ Nguyễn Thụ, CCB Phan Văn Quý đã có ý tưởng tổ chức triển lãm Nguyễn Thụ - Hiện thực và Trữ tình, giới thiệu với công chúng 60 tác phẩm trong bộ sưu tập gần 300 bức của danh họa mà doanh nghiệp sở hữu. Tại sự kiện này, bức Cô Hằng, do họa sĩ Nguyễn Thụ sáng tác khoảng năm 1965, được trao tặng cho bà Nguyễn Thị Hằng, nguyên Khu đội trưởng dân quân Nam Ngạn, nguyên Bộ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, nguyên mẫu của tác phẩm. Đến đây, bức tranh đã bước ra khỏi vị trí của một hiện vật trong bộ sưu tập để trở lại với nhân vật và câu chuyện lịch sử đã tạo nên nó.
Về sau, ông Phan Văn Quý còn nhiều lần đúc tượng về những vị tướng, những nhà thơ mà ông quý mến như: Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, nhà thơ Phạm Tiến Duật, Anh hùng Trịnh Tố Tâm, Anh hùng Phạm Tuân... Trong đó, bức tượng anh hùng Trịnh Tố Tâm đã được đặt tại Trường THCS Ứng Hòa B, Hà Nội. Trong lễ khánh thành tượng, nhà điêu khắc Nguyễn Phú Cường gọi đây là cách làm “độc đáo và rất nhân văn”, ông khái quát nghĩa cử ấy bằng câu nói nổi tiếng: “Anh hùng tạc tượng Anh hùng”.
Kết nối đầu tư bằng các tác phẩm nghệ thuật
Sau khi đưa tranh về nước, CCB Phan Văn Quý dành một phòng trưng bày riêng cho bộ sưu tập. Tại đây, tác phẩm mỹ thuật Việt Nam được giới thiệu cùng sáng tác của các nghệ sĩ đến từ Ấn Độ, Thái Lan, Myanmar, Malaysia, Philippines, Trung Quốc, Vương quốc Anh và một số quốc gia khác, tạo nên không gian giao lưu giữa nhiều nền văn hóa.
Theo ông Quý, phòng trưng bày vừa là không gian thưởng lãm, vừa phục vụ giao lưu văn hóa và kết nối đầu tư. Quan điểm này xuất phát từ một kinh nghiệm trong kinh doanh của ông: Hiểu văn hóa địa phương là một trong những chìa khóa mở đường cho hợp tác.
“Một đối tác nước ngoài bước vào phòng tranh có thể nhìn thấy nhiều hơn hình ảnh của một doanh nghiệp. Qua các tác phẩm thuộc những giai đoạn khác nhau, họ tiếp cận một đất nước từng trải qua chiến tranh, một xã hội giàu ký ức và một nền mỹ thuật có lịch sử phát triển riêng. Nghệ thuật giúp cuộc gặp có thêm lớp ngôn ngữ mà những tập hồ sơ đầu tư khó truyền tải…”. Nhà thơ Trần Đăng Khoa
Trên bàn tiếp xúc giữa các doanh nghiệp, ngôn ngữ thường gặp là số liệu, dự án, tỷ suất và hợp đồng. Nghệ thuật mở ra một lối giao tiếp khác. Một bức tranh về Hà Nội, một ký họa chiến trường hay chân dung người mẹ Việt Nam có thể gợi mở câu chuyện về lịch sử, căn tính và đời sống tinh thần của đất nước trước khi hai bên đi vào nội dung thương mại.
Ông Tetsu Funayama, Giám đốc điều hành Tập đoàn Mitsubishi, cho biết: “Tôi đã nhiều lần có cơ hội được thưởng lãm các tác phẩm mỹ thuật trong bộ sưu tập này. Đây là một bộ sưu tập đa dạng, đặc sắc, giúp cho chúng tôi hiểu thêm về văn hóa, phong tục, tập quán, cũng như những giá trị lịch sử của Việt Nam. Với một đối tác có triết lý kinh doanh lấy văn hóa làm gốc thì sự thành công ấy luôn luôn bền vững, khiến chúng tôi luôn luôn trân trọng và mong muốn phát triển quan hệ hợp tác lâu dài”.
Trở thành chủ sở hữu của bộ tranh giá trị cả triệu USD, nhưng CCB Phan Văn Quý vẫn quyết định giữ bộ sưu tập ngoài vòng mua đi bán lại. Ông nói mình sưu tầm tranh để đưa các tác phẩm Việt trở về, gìn giữ những giá trị văn hóa gắn với lịch sử đất nước, không có ý định kinh doanh.
