Doanh nghiệp Nhà nước trước cuộc đại tái cơ cấu: Xoá tư duy giữ vốn dàn trải

Sự chuyển dịch từ tư duy

Bộ Tài chính đang hoàn thiện dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí phân loại doanh nghiệp (DN) để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại DNNN và DN có vốn Nhà nước. Đây sẽ là căn cứ để các bộ, ngành, địa phương, tập đoàn và tổng công ty Nhà nước xây dựng kế hoạch sắp xếp, cơ cấu lại vốn trong giai đoạn tới.

Điểm đáng chú ý nhất của đợt tái cơ cấu lần này là sự chuyển dịch từ tư duy cổ phần hóa, thoái vốn đơn thuần sang quản trị danh mục vốn Nhà nước. Trọng tâm không còn là Nhà nước nắm giữ bao nhiêu DN mà là xác định rõ cần hiện diện ở đâu và với tỷ lệ sở hữu bao nhiêu để thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và các cân đối lớn của nền kinh tế.

Cùng với đó, dự thảo không xây dựng danh sách cứng cho từng DN như nhiều giai đoạn trước mà phân loại theo ngành, lĩnh vực hoạt động. Trên cơ sở đó, DN được chia thành ba nhóm tương ứng với mức độ Nhà nước cần nắm giữ vốn.

Nhóm thứ nhất là DNNN nắm giữ 100% vốn điều lệ. Đây chủ yếu là các DN cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu; hoạt động trong lĩnh vực độc quyền tự nhiên; quốc phòng, an ninh; năng lượng; lương thực; khai thác khoáng sản chiến lược; hóa chất cơ bản; một số hạ tầng số, hạ tầng dữ liệu và nền tảng số quốc gia quan trọng.

Đáng chú ý, DN ứng dụng công nghệ cao hoặc thực hiện dự án có tổng mức đầu tư từ 12.000 tỷ đồng trở lên cũng được đề xuất thuộc nhóm Nhà nước nắm giữ toàn bộ vốn. DN sản xuất thuốc lá điếu cũng được đề xuất chuyển từ nhóm Nhà nước nắm giữ từ 65% vốn điều lệ trở lên sang nhóm Nhà nước sở hữu 100% vốn.

Nhóm thứ hai gồm các DNNN nắm giữ từ 65% vốn điều lệ trở lên. Danh mục này bao gồm DN quản lý, khai thác cảng hàng không, sân bay; một số cảng biển đặc biệt; khai thác khoáng sản quy mô lớn; tài chính, ngân hàng; cơ khí chế tạo; sản xuất phân bón và các DN cung cấp sản phẩm, dịch vụ thiết yếu phục vụ đời sống người dân tại miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Nhóm thứ ba gồm các DNNN mà Nhà nước nắm giữ trên 50% đến dưới 65% vốn điều lệ. Danh mục này bao gồm các DN đầu mối nhập khẩu xăng dầu có thị phần từ 30% trở lên; DN viễn thông sở hữu hạ tầng mạng đặc biệt quan trọng và DN tìm kiếm, thăm dò, đánh giá trữ lượng khoáng sản.

Với lĩnh vực xăng dầu, cách phân loại này cho thấy Nhà nước tiếp tục duy trì quyền chi phối nhưng không nhất thiết phải nắm giữ tỷ lệ sở hữu quá cao.

Những lĩnh vực Nhà nước sẽ rút lui

Bên cạnh việc xác định những lĩnh vực Nhà nước cần tiếp tục nắm giữ, dự thảo cũng quy định rõ hơn nguyên tắc xử lý đối với các DN không thuộc ngành, lĩnh vực Nhà nước cần duy trì sở hữu.

Theo đó, đối với DN mà Nhà nước đang nắm giữ trên 50% vốn điều lệ và đáp ứng một trong các tiêu chí đặc thù, cơ quan đại diện chủ sở hữu có thể xem xét tiếp tục duy trì tỷ lệ sở hữu trên 50%, bảo đảm DN vẫn thuộc khu vực DNNN.

Ngược lại, đối với các DN mà Nhà nước chỉ còn nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống và không thuộc danh mục cần duy trì sở hữu, cơ quan đại diện chủ sở hữu phải xây dựng phương án cơ cấu lại theo hướng không tiếp tục nắm giữ cổ phần hoặc phần vốn góp.

Các hình thức xử lý có thể bao gồm thoái vốn, hợp nhất hoặc chuyển giao về DN có chức năng đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước.

Đối với DN hoạt động đa ngành, tỷ lệ vốn nhà nước sẽ được xác định theo ngành, lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng doanh thu hoặc sản lượng của ba năm liên tiếp gần nhất. Trường hợp cơ cấu doanh thu thay đổi trong quá trình thực hiện kế hoạch, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét điều chỉnh phương án cơ cấu vốn cho phù hợp với thực tế.

Quy định này được đánh giá sẽ khắc phục tình trạng DN mở rộng ngành nghề hoặc sử dụng một lĩnh vực phụ để được xếp vào nhóm Nhà nước phải duy trì vốn, đồng thời bảo đảm việc cơ cấu lại vốn nhà nước diễn ra thực chất hơn.

Siết đầu tư ngoài ngành

Không chỉ áp dụng đối với phần vốn Nhà nước trực tiếp nắm giữ, dự thảo còn siết chặt hơn việc đầu tư của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước vào DN khác. Theo đó, hội đồng thành viên hoặc chủ tịch công ty chỉ được xem xét tiếp tục duy trì vốn tại DN khác khi khoản đầu tư đó phục vụ trực tiếp ngành nghề kinh doanh chính, nằm trong chuỗi giá trị hoặc DN được đầu tư hoạt động hiệu quả, giữ vai trò quan trọng trong mô hình công ty mẹ - công ty con.

Ngược lại, đối với những khoản đầu tư không còn phục vụ mục tiêu chiến lược, doanh nghiệp phải xây dựng phương án cơ cấu lại theo hướng không tiếp tục nắm giữ cổ phần, phần vốn góp.

Đặc biệt, dự thảo lần này cũng cho thấy xu hướng siết chặt hơn kỷ luật đầu tư vốn nhà nước tại các DN cấp 2. Nếu như trước đây DN cấp 1 có thể đề xuất duy trì tỷ lệ sở hữu tại công ty con khác với khung tiêu chí trong một số trường hợp, thì cơ chế này đã được loại bỏ.

Theo đề xuất mới, DN cấp 1 khi thực hiện cơ cấu lại vốn tại DN cấp 2 phải bảo đảm tỷ lệ sở hữu phù hợp với tiêu chí phân loại đã được quy định, không còn cơ chế tự quyết giữ tỷ lệ khác khung. Quy định này cũng được áp dụng đối với các DN kết hợp kinh tế với quốc phòng, an ninh khi đầu tư vào công ty con.