Trắng tay nhìn cơ ngơi trôi sông
Đầu giờ chiều một ngày nửa cuối tháng 8/2026, anh Nguyễn Văn Luyến (43 tuổi) vừa đi đặt dớn dưới sông về đến căn nhà chỉ còn lại một phần bức tường cũ. Anh Luyến ngồi trên nền gạch nhà cũ đã bị kéo sụp xuống sông, số cá vừa kiếm được anh nhặt để chuẩn bị đem nấu cơm chiều.
Gia đình anh Luyến là một trong những người gánh chịu thiệt hại nặng nề nhất khi sạt lở bất ngờ tăng tốc, ‘ăn’ hoàn toàn 3 tuyến đê bảo vệ tại cồn Hô.
‘Hà bá’ đã liên tiếp nuốt chửng 3 căn nhà liền kề của gia đình anh Luyến vào năm ngoái. Căn nhà tình nghĩa của cha, được xây kiên cố từ năm 2013, cùng với 2 căn liền kề của anh em trong gia đình, trị giá khoảng 800 triệu đồng, nay chỉ còn lại một bức tường vỡ toác.
Từ 2ha đất của ông bà để lại, sạt lở nuốt dần, giờ anh Luyến chỉ còn lại chưa tới 1,4 ha đất sản xuất để anh trồng dừa. Cuối năm 2025, dù được nhà nước hỗ trợ 60 triệu đồng để dời nhà sâu vào trong cồn chạy lở, nhưng cuộc sống của anh Luyến vẫn đối mặt đủ thứ khó khăn, bởi số tiền hỗ trợ đó không thấm vào đâu so với tài sản bị ‘hà bá’ cuốn trôi.
Chỉ tay ra phía bờ sông, anh Luyến xót xa nhắc đến một nguyên nhân nhức nhối làm sạt lở thêm nghiêm trọng là những chiếc sà lan hút cát. “Tầm 19h tối là ghe nằm dưới đuôi cồn, thọt vòi xuống hút cát”. Dù biết rõ, nhưng bà con không ai dám ra ngăn cản vì sợ thù hằn, đành cam chịu nhìn đất đai cứ mất dần.
Mất đất, mất nhà, gia đình 6 anh em của anh Luyến đành dắt díu nhau rời cồn vào đất liền sinh sống. Thu nhập bấp bênh, vợ anh cũng phải bấm bụng thuê căn trọ nhỏ bên đất liền để thuận tiện cho 2 con ăn học. Riêng anh Luyến ở lại bám cồn, chăm sóc vườn dừa, duy trì sinh kế nuôi gia đình.
Nếu người trẻ như anh Luyến còn sức để xoay xở, còn có thể vào bờ sống và làm nghề khác, thì với những bậc cao niên đã trút mồ hôi và cả máu xuống Cồn Hô rất khó để lựa chọn rời đi hay ở lại. Rời đi cũng không biết đi đâu và làm gì, ở lại cũng không biết còn trụ được bao lâu trước sạt lở.
Ông Nguyễn Văn Phi (còn gọi Ba Phi, 72 tuổi) sống ở Cồn Hô từ năm 1979 đến nay cho biết, tốc độ ‘nuốt đất’ hiện nay ở Cồn Hô là một nỗi 'kinh hoàng'.
Ngồi trên chiếc ghe chạy lên đầu cồn, rồi chỉ tay lên cột điện 500 kV cao sừng sững vắt ngang cồn, ông Ba Phi bảo: “Cây cột điện giờ nhìn nằm chơ vơ giữa sông vậy đó, nhưng trước kia cột đó từng nằm trọn trong đất cồn, cách mép nước tới 300 mét. Nay sạt lở lấn sâu, nuốt chửng toàn bộ 300 mét đất ấy, đẩy cột điện từ nằm trên cồn ra nằm giữa sông".
Ông Ba Phi kể, ven cồn từng là bãi bồi với dải rừng bần rộng 30 - 40 mét làm đê chắn sóng tự nhiên, nước cạn lội xuống chỉ ngang đầu gối. Hiện, bãi bần cũng biến mất, bờ cồn bị khoét hàm ếch lởm chởm, lội xuống là nước lút ngực. Theo ước tính của lão nông này, chỉ trong một thập kỷ trở lại đây, sạt lở đã xóa sổ không dưới 100 công đất (10 ha) đất Cồn Hô.
Cách nay 2 năm, khi sạt lở đi qua, người dân rơi vào cảnh khó khăn. Gia đình ông Ba Phi ráng gượng trồng lứa cây mới, nhưng phải chờ thêm 1 - 2 năm nữa mới có trái, trong khi mảnh đất dưới chân cứ vơi dần. "Chờ vài năm nữa thì sống sao nổi. Cứ bám lại trồng tiếp thì không bao giờ khá nổi", ông Phi buồn bã.
Bước sang tuổi thất thập, điều khiến ông Ba Phi rớt nước mắt, đêm nằm trằn trọc không phải là sinh mạng mình, mà là thế hệ sau: “Đời mình sao cũng được, nhưng lở hết lấy chỗ đâu cho con mình ở?”, ông thở dài.
Sổ đỏ 36 công nhưng đất không còn
Cùng hoàn cảnh, vợ chồng chị Hồ Thị Loan từng sở hữu khối tài sản 3,6 ha đất bao trọn khu vực đầu Cồn Hô, nhưng nay đất đã bị ‘hà bá’ cuốn trôi hết chỉ còn cuốn sổ đỏ ở lại, buộc anh chị phải dỡ nhà chạy sâu vào trong ruột cồn mua đất định cư.
Hiện nay tình trạng sạt lở Cồn Hô ngày càng nghiêm trọng, bản thân chị Loan rất lo vì sợ sau này con mình không còn đất canh tác. “Người thân trên bờ giục về đất liền cất nhà cho an toàn, lo nửa đêm sụp xuống sông. Đời mình không tiếc, chỉ xót xa từng ngày phải bất lực nhìn đất đai, nhà cửa, cây cối bị dòng nước cuốn đi dần mà không làm gì để giữ được”, chị Loan bộc bạch.
Hơn chục năm qua, vỡ đê vào dịp Tết đã trở thành ‘chuyện thường ngày’. Đỉnh điểm là rạng sáng mùng 2 Tết cách nay 2 năm, vỡ đê bao, nước nhiễm mặn tràn vào ngâm suốt cả tuần khiến cây chết hàng loạt.
Hơn 40 năm gắn bó với Cồn Hô, ông Hai Nguyên (Huỳnh Văn Nguyên), Tổ trưởng tổ tự quản, đã 3 lần phải dời nhà chạy trốn hà bá, lần gần nhất lùi sâu vào lõi cồn 40 - 50 mét. Cuối năm 2025, sạt lở tới mép nhà, gia đình ông cũng phải dời nhà sâu vào ruột cồn cho an toàn.
Ông Hai Nguyên kể, xót xa nhất là những hộ lỡ xây nhà kiên cố không thể tháo dỡ mang đi, đành ngậm ngùi bỏ lại cơ ngơi cho "hà bá" gặm dần. Tình trạng sạt lở liên tục những năm gần đây nên không ai còn dám bỏ vốn đầu tư làm ăn, kể cả mở rộng sinh kế hay cất nhà kiên cố.
Trao đổi với Tiền Phong, ông Nguyễn Văn Thạnh - Phó Chủ tịch UBND xã Nhị Long thừa nhận, việc đối phó với sạt lở tại Cồn Hô là vô cùng nan giải. “Nguyên nhân đến từ thủy triều, biến đổi khí hậu và cả khai thác cát. Nếu muốn xây đê bao bê tông cốt thép kiên cố giữ cồn thì kinh phí phải lên tới mấy ngàn tỷ đồng. Về bài toán kinh tế, điều này là bất khả thi. Do đó, hướng đi hiện nay là chuyển đổi sinh kế để người dân thích ứng bằng cách làm du lịch sinh thái, cộng đồng, việc này bà con đang làm, cuộc sống ổn định", ông Thạnh đánh giá.
