Chuyên gia giải mã tâm lý tội phạm vụ 4 phạm nhân trốn Trại giam A2

Việc 4 phạm nhân trốn trại khiến công tác truy tìm, truy bắt và bảo đảm an toàn cho người dân trở thành vấn đề được quan tâm. Vậy điều gì chi phối tâm lý người bỏ trốn, nguy cơ nào có thể phát sinh trong quá trình lẩn trốn và người dân cần ứng xử ra sao để tự bảo vệ mình? Xung quanh những vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, nhà nghiên cứu tội phạm học.

Dưới góc độ tâm lý tội phạm học, ông đánh giá như thế nào về hành vi trốn khỏi nơi giam giữ? Những đặc điểm tâm lý, động cơ và hoàn cảnh nào thường thúc đẩy phạm nhân thực hiện hành vi này?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Dưới góc độ tâm lý tội phạm học, trốn khỏi nơi giam giữ là hành vi vi phạm pháp luật, phản ánh xung đột giữa nhu cầu tự do cá nhân với nghĩa vụ chấp hành hình phạt. Đằng sau quyết định bỏ trốn thường là sự tác động đan xen của động cơ, đặc điểm nhân cách và hoàn cảnh cụ thể, chứ không đơn thuần là phản ứng muốn thoát khỏi sự quản lý.

Về động cơ, nổi bật là tâm lý né tránh hình phạt, không chấp nhận thực tại, lo sợ thời gian chấp hành án kéo dài hoặc mong muốn giải quyết những ràng buộc bên ngoài cơ sở giam giữ. Ở một số trường hợp, hành vi còn gắn với thái độ chống đối, coi thường pháp luật, khả năng tự kiểm soát hạn chế hoặc xu hướng giải quyết khó khăn bằng những lựa chọn cực đoan.

Xét về cơ chế tâm lý, quyết định bỏ trốn có thể hình thành khi nhu cầu thoát khỏi hoàn cảnh hiện tại trở nên mạnh hơn nhận thức về hậu quả pháp lý. Khi ấy, người thực hiện dễ đề cao lợi ích trước mắt, đánh giá thấp nguy cơ bị bắt lại và xem nhẹ những hệ lụy đối với bản thân, gia đình.

Tuy nhiên, cần phân biệt hành vi bột phát với hành vi có sự chuẩn bị, cũng như phân biệt động cơ trốn tránh với khuynh hướng bạo lực. Không phải người trốn trại nào cũng có nhân cách hung hãn hoặc ý định tiếp tục phạm tội.

Theo tôi, điểm cốt lõi khi phân tích hành vi này là nhận diện sự suy giảm khả năng cân nhắc hậu quả trong những hoàn cảnh tâm lý nhất định. Một quyết định nhằm thoát khỏi sự ràng buộc trước mắt có thể đẩy chính người thực hiện vào tình thế pháp lý và tâm lý bất lợi hơn nhiều so với hoàn cảnh ban đầu.

Khi một phạm nhân trốn trại, cơ quan chức năng cần dựa vào những yếu tố nào để đánh giá mức độ nguy hiểm đối với cộng đồng? Có những dấu hiệu nào cho thấy phạm nhân có thể tiếp tục phạm tội hoặc gây nguy hiểm cho người khác?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Trong đánh giá nguy cơ tội phạm, cần phân biệt ba khả năng là tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội, sử dụng bạo lực đối với người khác và chống trả khi bị phát hiện, bắt giữ. Ba nguy cơ này có thể liên quan nhưng không đồng nhất, vì vậy không thể chỉ căn cứ vào hành vi trốn trại để kết luận một người chắc chắn nguy hiểm về mặt bạo lực.

Việc đánh giá phải dựa trên tổng hợp các yếu tố, gồm tính chất tội phạm đã thực hiện, tiền sử sử dụng bạo lực, đặc điểm nhân cách, khả năng kiểm soát xung động, hành vi trong quá trình chấp hành án, động cơ bỏ trốn và đặc biệt là những biểu hiện sau khi bỏ trốn.

Những dấu hiệu như đe dọa người khác, tìm kiếm hung khí, cưỡng ép cung cấp phương tiện, tài sản, có hành vi tấn công hoặc chống trả là các chỉ báo cần được đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, mỗi dấu hiệu phải được kiểm chứng trong hoàn cảnh cụ thể, tránh suy diễn hoặc đánh giá nguy cơ chỉ dựa vào tiền án.

Một vấn đề đáng lưu ý là trạng thái tâm lý khi bị dồn ép. Người đang lẩn trốn có thể chịu áp lực lớn do sợ bị bắt lại, thiếu điều kiện sinh hoạt và căng thẳng kéo dài. Nếu những yếu tố này kết hợp với khả năng tự kiểm soát kém, nguy cơ xuất hiện hành vi liều lĩnh có thể gia tăng.

Điều đáng lo ngại không chỉ là một người đã thoát khỏi sự kiểm soát của cơ sở giam giữ, mà còn là những biến đổi tâm lý và hành vi có thể phát sinh trong quá trình lẩn trốn. Một người trước đó không có biểu hiện bạo lực vẫn có thể đưa ra quyết định nguy hiểm trong tình huống bị kích động hoặc dồn ép. Ngược lại, không thể mặc nhiên coi mọi người bỏ trốn đều có ý định xâm hại cộng đồng.

Vì vậy, đánh giá mức độ nguy hiểm phải là quá trình cập nhật liên tục, dựa trên thông tin khách quan và hành vi thực tế, thay vì những nhận định mang tính định kiến.

Tâm lý người trốn trại thường có xu hướng di chuyển, ẩn náu hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ như thế nào? Việc nhận diện những đặc điểm hành vi này có ý nghĩa gì đối với công tác truy tìm, truy bắt?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Về phương diện tâm lý học hành vi, người trốn khỏi nơi giam giữ thường rơi vào trạng thái mâu thuẫn là mong muốn duy trì tự do nhưng đồng thời phải đối diện với nỗi sợ bị phát hiện, bắt giữ. Sự giằng co này có thể dẫn đến cảnh giác quá mức, lo âu, nghi ngờ và thay đổi trong cách ra quyết định.

Hành vi sau khi bỏ trốn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như mục đích cá nhân, đặc điểm nhân cách, quan hệ xã hội, điều kiện thực tế và mức độ căng thẳng tâm lý. Có người tìm kiếm sự giúp đỡ từ những mối quan hệ quen biết, có người hành động bột phát, thiếu định hướng, cũng có trường hợp nhận thức được hậu quả và muốn chấm dứt việc lẩn trốn.

Điều quan trọng là không tồn tại một khuôn mẫu hành vi chung có thể áp dụng máy móc cho mọi trường hợp. Cùng một hoàn cảnh, những người có đặc điểm tâm lý khác nhau có thể lựa chọn cách ứng xử hoàn toàn khác nhau.

Dưới góc nhìn của người từng làm công tác điều tra, tôi cho rằng giá trị của phân tích tâm lý không nằm ở việc phỏng đoán chủ quan người bỏ trốn sẽ đi đâu, mà ở khả năng giải thích động cơ, nhận diện những yếu tố có thể chi phối hành vi và xây dựng các giả thuyết cần kiểm chứng.

Các giả thuyết đó phải được đối chiếu với tài liệu, chứng cứ và thông tin khách quan. Tâm lý học giúp định hướng nhận thức, nhưng không thể thay thế chứng cứ trong hoạt động truy tìm, truy bắt.

Bên cạnh các biện pháp nghiệp vụ, việc vận động gia đình, người thân phối hợp thuyết phục người bỏ trốn ra đầu thú cũng có ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là giải pháp hỗ trợ công tác truy bắt mà còn góp phần hạn chế nguy cơ xảy ra xung đột, bảo vệ an toàn cho cộng đồng và chính người đang bị truy tìm.

Người dân cần làm gì để bảo đảm an toàn

Trong thời gian cơ quan chức năng truy bắt người trốn trại, người dân cần làm gì để bảo đảm an toàn? Nếu phát hiện người có đặc điểm nhận dạng trùng khớp với thông báo truy tìm, nên xử lý thế nào?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Tôi cho rằng nguyên tắc quan trọng nhất là người dân cần nâng cao cảnh giác nhưng không hoảng loạn, tích cực phối hợp với cơ quan chức năng nhưng không tự đặt mình vào tình huống nguy hiểm.

Người dân nên theo dõi thông báo chính thức của cơ quan công an, chú ý những đặc điểm nhận dạng đã được công bố và thực hiện các khuyến cáo an toàn tại địa bàn. Đặc biệt, cần nhắc nhở trẻ em, người cao tuổi và những người thường xuyên ở nhà một mình nâng cao ý thức cảnh giác.

Nếu phát hiện người có đặc điểm nghi trùng khớp với thông báo truy nã, cần giữ bình tĩnh, duy trì khoảng cách an toàn, không tự ý tiếp cận, chất vấn, truy đuổi hoặc tổ chức vây bắt. Hãy thông báo ngay cho công an gần nhất hoặc gọi 113, cung cấp chính xác địa điểm, thời gian, đặc điểm nhận dạng và những gì mình trực tiếp quan sát được.

Không nên tụ tập hiếu kỳ, quay phim hoặc phát trực tiếp tại hiện trường, bởi những hành động này có thể khiến tình huống trở nên phức tạp, làm gia tăng nguy cơ mất an toàn và ảnh hưởng đến hoạt động của lực lượng chức năng.

Cũng cần đặc biệt tránh nhận diện cảm tính. Một người có ngoại hình tương đồng với ảnh truy nã chưa đủ căn cứ để khẳng định đó là đối tượng đang bị truy bắt. Việc xác minh phải thuộc về cơ quan có thẩm quyền.

Phát hiện và cung cấp thông tin kịp thời là trách nhiệm công dân, còn xác minh, truy bắt và xử lý đối tượng là trách nhiệm của lực lượng chức năng. Phân định rõ hai vai trò này chính là cách phối hợp hiệu quả và an toàn nhất.

Ông có khuyến cáo gì để phòng ngừa nguy cơ bị đe dọa, khống chế hoặc trở thành nạn nhân? Cần lưu ý gì khi chia sẻ thông tin trên mạng xã hội?

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Trong tình huống người trốn trại đang bị truy bắt, mục tiêu phòng ngừa trước hết là giảm thiểu khả năng tiếp xúc nguy hiểm và tránh để những sự việc bất ngờ chuyển thành xung đột.

Người dân cần chú ý bảo vệ nhà cửa, phương tiện, tài sản. Không tùy tiện cho người lạ vào nhà hoặc sử dụng phương tiện cá nhân và hạn chế đi một mình tại những khu vực vắng vẻ khi có cảnh báo cụ thể của cơ quan chức năng.

Nếu bị đe dọa hoặc khống chế, cần ưu tiên bảo vệ tính mạng, sức khỏe, giữ bình tĩnh, tránh lời nói hoặc hành động khiêu khích, không chống trả một cách thiếu cân nhắc, nhất là khi đối phương có hung khí. Khi có điều kiện an toàn, cần nhanh chóng thoát khỏi tình huống và thông báo cho công an.

Đối với mạng xã hội, cần nhận thức rằng thông tin thiếu kiểm chứng không chỉ gây hoang mang mà còn có thể tác động tiêu cực đến quá trình truy bắt. Người dân chỉ nên chia sẻ thông báo từ nguồn chính thống, không suy đoán về danh tính, nơi lẩn trốn, không công khai thông tin liên quan đến hoạt động của lực lượng chức năng và không phát tán hình ảnh, dữ liệu cá nhân chưa được xác minh.

Những thông tin có giá trị phục vụ truy tìm cần được cung cấp trực tiếp cho cơ quan công an, thay vì đưa lên mạng để cộng đồng tự suy diễn. Đặc biệt, không nên lợi dụng vụ việc để câu view, kích động tâm lý sợ hãi hoặc quy kết trách nhiệm khi chưa có kết luận chính thức.

Dưới góc độ phòng ngừa tội phạm, tôi cho rằng an toàn cộng đồng không chỉ được bảo đảm bằng năng lực phát hiện, truy bắt của lực lượng chức năng, mà còn bằng sự tỉnh táo, ý thức pháp luật và khả năng tự bảo vệ của mỗi người dân.

Cảnh giác không có nghĩa là hoảng sợ; chủ động không đồng nghĩa với hành động liều lĩnh. Trong những tình huống như thế này, sự bình tĩnh, trách nhiệm và phối hợp đúng cách của người dân chính là yếu tố quan trọng giúp hạn chế nguy cơ phát sinh hậu quả đáng tiếc.

Đối với người đang bỏ trốn, cần hiểu rằng tiếp tục lẩn trốn không làm mất đi trách nhiệm pháp lý, trái lại có thể khiến hậu quả ngày càng nghiêm trọng. Tự nguyện ra đầu thú, hợp tác với cơ quan chức năng là lựa chọn đúng đắn để chấm dứt hành vi vi phạm, hạn chế những hệ lụy có thể tiếp tục phát sinh.