Rubric chấm thi Ngữ văn là bảng tiêu chí đánh giá được xây dựng với các mức độ cụ thể nhằm giúp giáo viên chấm bài một cách khách quan, thống nhất. Thông qua rubric, người chấm có thể xác định rõ bài làm đạt được những yêu cầu nào và tương ứng với số điểm bao nhiêu.
Điểm Ngữ văn cao, sinh viên vẫn viết sai chính tả
PGS.TS Trần Văn Toàn, Khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho biết, ngoài công bố đáp án như thông lệ, năm nay Bộ GD&ĐT đồng thời công bố Hướng dẫn chấm được áp dụng chấm bằng phương pháp Rubric. Đó là một đổi mới có ý nghĩa nhằm minh bạch hoạt động chấm thi, giúp dư luận có thể trao đổi, đối thoại từ đó hoàn thiện cho hoạt động kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn cho những năm học tiếp theo.
Việc sử dụng Rubric vào chấm tự luận của môn Ngữ văn mang theo sự kì vọng, giúp việc đánh giá bài viết của thí sinh trở nên khách quan và công bằng, giảm thiểu nhân tố chủ quan, thiên kiến của người chấm.
Bên cạnh đó, chấm tự luận bằng Rubric cũng hướng tới mục tiêu, phân loại học sinh chính xác hơn. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng vì Kì thi Tốt nghiệp THPT, khi phải đảm nhận một nhiệm vụ kép, vừa xét tốt nghiệp vừa cho xét tuyển đại học.
"Điều này càng có ý nghĩa hơn khi trong thực tế nhiều năm vừa qua điểm số của môn văn ngày một lạm phát và có dấu hiệu loạn chuẩn. Một ví dụ: bất chấp điểm văn xét tuyển vào trường Đại học Sư phạm ngày một cao nhưng sinh viên năm thứ ba vẫn viết sai chính tả, viết câu thiếu thành phần…", theo PGS Toàn.
Tuy nhiên, chuyên gia này cũng cho rằng, cùng với những kì vọng thì việc sử dụng Rubric để chấm tự luận trong môn Ngữ văn cũng đi kèm với những thách thức không nhỏ. Nguyên nhân chính là mẫu Rubric phổ biến trong nhà trường phổ thông Việt Nam hiện nay thiên về định tính: bài viết có luận điểm rõ hay không; các lí lẽ triển khai có hợp lí không; bằng chứng có thuyết phục không; các ý có liên kết chặt chẽ với nhau không…
Ông chỉ ra, ưu điểm của mô hình Rubric định tính này là nó không bị bó vào một đáp án cứng nhắc, cho phép đo được năng lực của học sinh trong những biểu hiện rất phong phú, đa dạng về năng lực. Nhưng ưu điểm này cũng cần điều kiện, mô hình rubric thiên về định tính có tác dụng tốt nếu người chấm chỉ là một.
Vì chỉ là một người nên các khái niệm định tính sẽ được lượng hóa tương đối thống nhất trong nhận thức của người chấm. Nhưng trường hợp, nếu mô hình này được áp dụng cho 10, hay 100 hoặc cả nhiều 1000 người như trong kì thi Tốt nghiệp THPT thì sự khác biệt trong việc lượng hóa các tiêu chí định tính sẽ trở nên rất lớn và vì thế rất khó để kết quả đánh giá có được sự khách quan.
Câu hỏi đặt ra, có hay không một mô hình Rubric để áp dụng cho một số lượng người chấm cực lớn như trong kì thi Tốt nghiệp THPT? Mô hình Rubric này, nếu có, tất yếu vừa phải chứa được sự phong phú, đa dạng trong tư duy của học sinh nhưng đồng thời phải đảm bảo tính khách quan trong đánh giá. Và đó cũng chính là tiêu chí để nhận xét về rubric chấm tự luận Tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn 2026.
Chấm văn theo Rubric trở thành đếm ý?
Phân tích cụ thể Rubric chấm tự luận Tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn 2026, có thể thấy cách diễn đạt khá lạ mắt như: Rubric nêu đủ 3 ý trong ý 1; Phân tích được ý 4 và ý 5.1 hoặc ý 5.2…
Theo PGS Toàn, có lẽ đấy là lí do mà có không ít dư luận cho rằng Rubric này đang khiến việc chấm văn trở thành đếm ý chấm điểm và như thế đang đi ngược lại với chủ trương đề mở, đáp án mở mà Bộ GD&ĐT hướng tới.
PGS Toàn ví dụ, thử phân tích mối quan hệ của 3 ý trong ý 1 của Đáp án ở câu Viết 1 (nghị luận xã hội): Ý 1) Về phía cá nhân gồm: Nhận thức: cần có tư duy đột phá, có khát vọng lớn, không ngại thất bại,…; Thái độ: có lòng tự tôn dân tộc, muốn cống hiến cho đất nước và nhân loại,… Hành động: học hỏi, nâng cao năng lực số, ngoại ngữ,…; phát triển công nghệ để giải quyết các vấn đề của đất nước và thế giới (dù làm việc trong nước hay nước ngoài); xây dựng đội ngũ những người trẻ có cùng chí hướng;…
Theo chuyên gia, ba ý ở đây gắn với 3 từ khóa: Nhận thức, thái độ, hành động cho thấy sự chuyển hóa từ nội lực bên trong (nhận thức, thái độ) thành hành động cụ thể.
Ba ý này, quen thuộc và nằm trong tầm nhận thức chung của học sinh, nhưng khi kết hợp với nhau đã làm thành bộ khung tư duy khiến các luận điểm mang tính hệ thống và có khả năng bao chứa được tất cả ý tưởng của các em.
Những cụm từ sau những từ khóa cùng với dấu 3 chấm chỉ là gợi ý, không phải những ý cứng nhắc bắt buộc học sinh phải tuân thủ. Cách miêu tả như thế vừa đo được tư duy hệ thống của học sinh vừa cho phép các em có thể triển khai các ý tưởng riêng một cách tự do.
Sự kết hợp này cũng đồng thời tạo không gian để các em có cơ hội thể hiện được năng lực, phẩm chất chung đã được chương trình 2018 xây dựng như năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, phẩm chất yêu nước, trách nhiệm.
Theo PGS Toàn, cách chấm Rubric đã lượng hóa được năng lực tư duy của học sinh, điều mà những Rubric định tính thuần túy trong nhà trường phổ thông Việt Nam hiện nay chưa đáp ứng được.
Hay với câu Viết 2 đòi hỏi về sự đồng thời giữa khả năng có những ý tưởng phong phú, đa dạng của học sinh và tính khách quan càng là một thách thức vì gắn với sự cảm thụ văn học. Tuy nhiên, đáp án và Rubric hiện nay đã có những giải pháp rất đáng được ghi nhận.
Thứ nhất, phân tầng được tư duy từ đơn giản đến phức tạp. Thứ hai, vẫn đảm bảo được tính mở vì đáp án được xây dựng trên nguyên tắc quan trọng nhất: đi từ hình thức đến nội dung. Chỉ cần xuất phát từ phân tích những dấu hiệu hình thức thì học sinh có thể tự do để đưa ra những ý tưởng của mình.
Đây chỉ là 2 phương án tương đối phổ biến nhưng nếu học sinh đưa ra những cách hiểu khác cũng được chấp nhận miễn là dựa trên việc phân tích thuyết phục mối quan hệ giữa hình ảnh những chiếc lá và chú bé.
Ông nói: "Mở vì thế phải dựa trên những tri thức nền tảng về thể loại mà học sinh đã được dạy và thực hành theo quy định của chương trình chứ không phải là sự suy diễn tùy tiện, thoát li văn bản".
Cũng chính vì hiểu như vậy nên khi Rubric chỉ dẫn các ý và mức điểm thì đó không phải là đếm ý chấm điểm mà là những tổ hợp ý khác nhau để đo năng lực phân tích, tư duy của học sinh. Và Rubric không hạn chế sức sáng tạo của học sinh nhưng cũng không có đất cho sự tùy tiện, hời hợt được phép ẩn nấp dưới những mỹ từ: “riêng”, “độc đáo”, “khác biệt”.
PGS Toàn cho rằng, những năm qua, đề thi và đáp án môn Ngữ văn đã luôn hướng tới tính mở. Nhưng thực tế việc chấm văn trên phổ rộng toàn quốc, đòi hỏi phải có sự cân bằng giữa tính mở và tính khách quan, cân bằng giữa định tính và định lượng. Sự xuất hiện của rubric trong chấm tự luận môn Ngữ văn 2026 chính là để đáp ứng nhu cầu từ thực tiễn này.
Nếu được thực hiện tốt trong hoạt động chấm thi, việc chấm theo Rubric sẽ góp phần trả lại cho môn văn giá trị đích thực của mình, một môn học rất sáng tạo, rất cá thể hóa nhưng không hề là tùy tiện, vô nguyên tắc.
