Một gói mì ăn liền cho bữa sáng, vài lát xúc xích, đồ ăn chế biến sẵn cho bữa trưa, bánh snack giữa buổi hay một chai đồ uống đóng sẵn khi tan làm… Những lựa chọn này ngày càng quen thuộc bởi sự nhanh chóng, tiện lợi và phù hợp với nhịp sống đô thị.
Tuy nhiên, phía sau sự thuận tiện đó là một vấn đề sức khỏe cộng đồng ngày càng đáng lưu ý khi khẩu phần ăn đang dịch chuyển theo hướng gia tăng thực phẩm giàu năng lượng, natri, đường tự do, trong khi rau, quả và ngũ cốc nguyên hạt - những nhóm thực phẩm có vai trò bảo vệ sức khỏe - vẫn chưa được tiêu thụ đầy đủ.
Chế độ ăn không lành mạnh làm gia tăng gánh nặng bệnh tật
Các tài liệu được trình bày tại Hội thảo Cung cấp thông tin về giảm tiêu thụ muối và giải pháp thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh, diễn ra ngày 19/8 tại Hà Nội, cho thấy chế độ ăn không lành mạnh đang trở thành một mắt xích quan trọng trong gánh nặng bệnh không lây nhiễm.
Hội thảo do Cục Phòng bệnh phối hợp với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, Trường Đại học Y tế công cộng và tổ chức HealthBridge tổ chức.
TS.BS Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, cho biết dữ liệu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho thấy bệnh không lây nhiễm hiện là nguyên nhân tử vong hàng đầu trên thế giới.
Mỗi năm có khoảng 43 triệu người tử vong do nhóm bệnh này, chiếm hơn 75% tổng số ca tử vong toàn cầu. Trong đó, khoảng 8 triệu trường hợp tử vong mỗi năm có liên quan đến chế độ ăn không hợp lý. Bệnh tim mạch đứng đầu về tử vong, tiếp đến là ung thư, trong khi đái tháo đường típ 2 đang gia tăng nhanh tại các quốc gia có thu nhập trung bình.
Tại Việt Nam, theo thông tin được đưa ra tại hội thảo, bệnh không lây nhiễm chiếm hơn 80% số ca tử vong, trong đó có nhiều trường hợp tử vong sớm. Đột quỵ và bệnh tim mạch nằm trong nhóm nguyên nhân tử vong hàng đầu ở cả nam và nữ.
Đáng chú ý, câu chuyện không chỉ nằm ở việc một người ăn món gì trong một bữa ăn, mà còn liên quan đến những thay đổi rộng hơn của môi trường sống và hệ thống thực phẩm.
Quá trình đô thị hóa, thu nhập tăng, quỹ thời gian dành cho nấu ăn thu hẹp, sự phát triển của công nghiệp chế biến, chuỗi bán lẻ hiện đại, cửa hàng tiện lợi, thức ăn nhanh và nền tảng giao đồ ăn trực tuyến đang làm thay đổi cách người dân tiếp cận và lựa chọn thực phẩm.
Thực phẩm tiện lợi ngày càng dễ mua, giá tương đối thấp và được quảng bá rộng rãi. Trong khi đó, hành vi tiêu dùng đang dịch chuyển sang đồ uống có đường, thực phẩm siêu chế biến và ăn ngoài gia đình nhiều hơn.
Hệ quả sức khỏe được các chuyên gia đặt ra là nguy cơ thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường típ 2, bệnh tim mạch và ung thư.
Thị trường thực phẩm đóng gói tăng nhanh
Tại Việt Nam, thị trường thực phẩm đóng gói đang tăng trưởng nhanh. Số liệu Viện Dinh dưỡng Quốc gia dẫn từ Euromonitor cho thấy doanh số thực phẩm đóng gói tại Việt Nam tăng trung bình 7,3% trong giai đoạn 2018-2023, thuộc nhóm có tốc độ tăng cao tại châu Á.
Quy mô bán lẻ thực phẩm đóng gói được dự báo đạt 26,9 tỷ USD vào năm 2028, tăng 45,7% trong giai đoạn 2024-2028.
Những nhóm sản phẩm nổi bật gồm mì, cháo, phở ăn liền; nước ngọt có ga, trà đóng chai, nước tăng lực; snack, bánh kẹo, xúc xích và các sản phẩm thịt chế biến công nghiệp.
Điều đáng quan tâm là nhiều thực phẩm chế biến sẵn có mật độ năng lượng cao, đồng thời chứa nhiều đường, muối hoặc chất béo bão hòa là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu góp phần làm gia tăng bệnh tim mạch, đái tháo đường và ung thư.
Người Việt vẫn tiêu thụ lượng muối cao
Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, trong số các yếu tố dinh dưỡng cần kiểm soát, muối là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý.
Natri, thành phần chính của muối ăn, được xác định là yếu tố nguy cơ dinh dưỡng gây tử vong nhiều nhất trên thế giới. Lượng natri tiêu thụ trung bình toàn cầu khoảng 4.310 mg/ngày, tương đương 10,78 g muối. Ước tính mỗi năm có khoảng 1,89 triệu trường hợp tử vong liên quan đến tiêu thụ natri quá mức.
Về lâu dài, lượng natri cao có thể làm tăng thể tích tuần hoàn, tăng độ cứng thành mạch, gây tổn thương nội mạc và mất cân bằng natri – kali, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, từ đó liên quan đến đột quỵ, bệnh tim thiếu máu cục bộ và bệnh thận mạn. Chế độ ăn nhiều muối cũng được đề cập trong mối liên hệ với ung thư dạ dày.
Với người Việt Nam, dù đã có sự cải thiện, lượng muối tiêu thụ vẫn ở mức cao. Điều tra STEPS cho thấy lượng muối ăn vào trung bình giảm từ 9,42 g/người/ngày năm 2015 xuống 8,07 g năm 2021. Tuy nhiên, mức này vẫn cao khoảng 1,6 lần so với khuyến nghị dưới 5 g/ngày của WHO.
Để đạt mục tiêu giảm 30% so với năm 2015, lượng muối tiêu thụ cần xuống khoảng 6,6 g/người/ngày, tức giảm thêm khoảng 1,5 g so với hiện nay.
Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, nguồn natri trong khẩu phần của người Việt đến từ muối, nước mắm, bột canh, hạt nêm, mì chính và các loại gia vị được thêm vào khi chế biến hoặc lúc ăn.
Muối còn có thể "ẩn" trong thực phẩm đóng gói, đồ chế biến sẵn hoặc các loại gia vị như nước tương, dầu hào, nước mắm, bột canh. Tỷ lệ đến từ mì ăn liền, đồ ăn vặt, thực phẩm chế biến sẵn và các bữa ăn bên ngoài gia đình có xu hướng tăng, đặc biệt tại đô thị và ở người trẻ.
Bữa ăn thay đổi, đồ uống có đường tăng mạnh
Theo điều tra dinh dưỡng năm 2020, lượng thịt tiêu thụ bình quân tăng từ 84 g/người/ngày năm 2010 lên 136,4 g năm 2020. Riêng khu vực thành thị đạt 155,3 g/ngày. Trong khi đó, lượng rau và quả chín dù đã tăng nhưng mới đáp ứng khoảng 66-77% nhu cầu khuyến nghị.
Một xu hướng khác là mức tiêu thụ đồ uống có đường tăng nhanh, từ 18,5 lít/người/năm năm 2009 lên 66,5 lít, tương đương mức tăng khoảng 3,5 lần trong 15 năm.
Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, bữa ăn vì thế có nguy cơ vừa chưa đáp ứng đủ vi chất dinh dưỡng, vừa dư "năng lượng rỗng", góp phần làm gia tăng các rối loạn chuyển hóa.
Đường tự do, đặc biệt trong đồ uống có đường, làm tăng tải đường huyết, thúc đẩy tích mỡ nội tạng và kháng insulin, qua đó liên quan đến béo phì, đái tháo đường típ 2, gan nhiễm mỡ không do rượu và rối loạn lipid máu.
Việt Nam thúc đẩy kiểm soát các yếu tố nguy cơ dinh dưỡng
TS.Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, nhấn mạnh Việt Nam đang chứng kiến gánh nặng ngày càng gia tăng của bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư và bệnh hô hấp mạn tính.
Một trong những nguyên nhân quan trọng là chế độ ăn không lành mạnh, bao gồm tiêu thụ quá nhiều muối cùng với xu hướng gia tăng thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh và đồ uống có đường. WHO đang phối hợp với các cơ quan Việt Nam xây dựng Mô hình Phân loại Dinh dưỡng phù hợp với bối cảnh trong nước, trong đó thiết lập các ngưỡng đối với những chất dinh dưỡng cần quan tâm như chất béo, đường và muối trong thực phẩm đóng gói sẵn.
Đây được xem là cơ sở để thúc đẩy ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì và các biện pháp cải thiện dinh dưỡng khác. Theo các chuyên gia, những thay đổi đơn giản như bớt gia vị khi nấu, hạn chế nước chấm và không thường xuyên chan nước dùng có thể giúp giảm lượng natri nạp vào mỗi ngày.
