Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia, giai đoạn 2019-2020, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5-19 tuổi tại Việt Nam đã tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020. Tình trạng này đáng lo ngại hơn tại các khu vực đô thị, nơi tỷ lệ béo phì lên tới 26,8%, so với 18,3% ở nông thôn và 6,9% ở miền núi.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính khoảng 19,5% dân số Việt Nam, tương đương 20 triệu người, đang sống chung với thừa cân hoặc béo phì. Tình trạng này làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh không lây nhiễm, đòi hỏi kết hợp dinh dưỡng, vận động, thay đổi hành vi và điều trị khi cần thiết.
Những con số trên cho thấy béo phì ở trẻ em không còn đơn thuần là vấn đề về cân nặng hay ngoại hình. Khi tình trạng này kéo dài, trẻ có thể đối mặt với hàng loạt rối loạn sức khỏe ngay từ tuổi học đường và nguy cơ mắc bệnh không lây nhiễm trong tương lai cũng tăng lên.
Trẻ thừa cân, béo phì có nguy cơ gặp các vấn đề như tăng huyết áp, rối loạn đường huyết, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu, gan nhiễm mỡ và bệnh lý tim mạch. Một số rối loạn chuyển hóa có thể xuất hiện từ sớm và tiếp tục ảnh hưởng đến sức khỏe khi trẻ trưởng thành.
Học sinh đô thị đối mặt với tỷ lệ béo phì cao
Tại TPHCM, tình trạng thừa cân, béo phì ở học sinh vẫn ở mức đáng lưu ý. Theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TPHCM (HCDC), trong năm học 2025-2026, tính chung ở các cấp học, tỷ lệ học sinh thừa cân là 20,4% và béo phì 14,4%.
PGS.TS.BS Huỳnh Thị Vũ Quỳnh, Trưởng khoa Thận, Phó trưởng Bộ môn Nhi, Đại học Y Dược TPHCM, cho rằng phòng chống thừa cân, béo phì ở trẻ cần sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, ngành y tế và chính môi trường sống xung quanh trẻ.
Theo chuyên gia, gia đình cần xây dựng chế độ ăn cân đối, hạn chế thực phẩm và đồ uống chứa nhiều đường, đồng thời tạo điều kiện để trẻ duy trì hoạt động thể lực thường xuyên. Việc theo dõi chiều cao, cân nặng và khám sức khỏe định kỳ cũng giúp phát hiện sớm nguy cơ thừa cân, béo phì cùng những bất thường về chuyển hóa.
Béo phì có thể kéo theo nhiều bệnh lý
Các chuyên gia cảnh báo, trẻ béo phì có thể phải đối mặt với những hệ lụy sức khỏe trên nhiều cơ quan. Hệ tim mạch là một trong những cơ quan chịu tác động sớm khi trẻ thừa cân kéo dài.
Trẻ béo phì có nguy cơ tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu. Đây là những yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh tim mạch và có thể tạo nền tảng cho các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hơn khi trẻ trưởng thành.
Tình trạng dư thừa năng lượng, đặc biệt khi chế độ ăn chứa nhiều đường và chất béo, cũng có thể làm gia tăng tình trạng kháng insulin. Đây là một trong những cơ chế liên quan đến nguy cơ mắc đái tháo đường type 2. Khi xuất hiện sớm, bệnh có thể kéo theo nhiều biến chứng mạn tính và ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống.
Béo phì cũng liên quan đến những thay đổi về nội tiết và có thể thúc đẩy dậy thì sớm ở một số trẻ. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý mà còn có thể tác động đến quá trình phát triển chiều cao.
Hệ cơ xương khớp của trẻ đang trong giai đoạn phát triển cũng phải chịu thêm áp lực khi cân nặng vượt quá mức phù hợp. Đầu gối, cổ chân và cột sống có thể chịu tải lớn hơn, làm tăng nguy cơ đau và các vấn đề liên quan đến vận động.
Không chỉ tích tụ dưới da, lượng mỡ dư thừa còn có thể tích tụ tại gan, làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ không do rượu. Nếu kéo dài và không được kiểm soát, bệnh có thể tiến triển thành tổn thương gan nghiêm trọng hơn.
Béo phì còn liên quan đến các vấn đề hô hấp và giấc ngủ. Trẻ thừa cân có nguy cơ gặp khó khăn về hô hấp, đồng thời lớp mô mỡ quanh vùng cổ có thể góp phần làm hẹp đường thở, làm tăng nguy cơ ngừng thở khi ngủ do tắc nghẽn. Trẻ mắc tình trạng này có thể ngủ không sâu, mệt mỏi và ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt ban ngày.
Ít vận động, sử dụng thường xuyên thực phẩm và đồ uống có đường, thói quen ăn uống của gia đình cùng áp lực học tập là những yếu tố có thể góp phần làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì ở trẻ.
Trước thực trạng này, phòng ngừa cần được đặt lên hàng đầu. Gia đình cần theo dõi sự phát triển thể chất của trẻ, duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý và khuyến khích trẻ vận động thay vì chỉ tập trung vào việc giảm cân khi trẻ đã béo phì.
Nhằm phòng ngừa thừa cân, béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên, TPHCM đã trở thành thành phố đầu tiên tại Việt Nam tham gia mạng lưới Cities for Better Health, hướng tới xây dựng môi trường sống lành mạnh hơn cho thế hệ tương lai.
Sở Y tế TPHCM, Sở Giáo dục và Đào tạo TPHCM cùng Novo Nordisk Việt Nam đã ký biên bản ghi nhớ triển khai chương trình “Thành phố vì sức khỏe thế hệ tương lai”. Theo đó, TPHCM là thành phố thứ 57 trên thế giới tham gia mạng lưới này.
Trong giai đoạn 2026-2029, chương trình hướng tới xây dựng môi trường học đường lành mạnh, hỗ trợ trẻ hình thành thói quen ăn uống và vận động phù hợp. Các hoạt động tập trung vào giáo dục sức khỏe, tập huấn giáo viên, phòng ngừa thừa cân, béo phì, phát hiện sớm và quản lý các nguy cơ sức khỏe tại trường học và y tế cơ sở.
Việc ứng dụng công nghệ số và dữ liệu cũng được thúc đẩy nhằm hỗ trợ giáo dục sức khỏe, truyền thông thay đổi hành vi và quản lý sức khỏe học đường.
Với gần 5 triệu trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam trong độ tuổi 5-19 được ghi nhận thừa cân, béo phì theo các số liệu nêu trên, kiểm soát cân nặng ở trẻ đang trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm sớm. Thay vì chờ đến khi xuất hiện bệnh lý, việc hình thành chế độ dinh dưỡng hợp lý, tăng vận động và xây dựng môi trường sống lành mạnh ngay từ tuổi học đường sẽ giúp giảm nguy cơ bệnh mạn tính trong tương lai.
