Quyền được trao càng mạnh thì thiết chế kiểm soát phải càng mạnh và thực chất
Sáng 11/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về Luật Phát triển đô thị. Tham gia ý kiến, đại biểu Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) nhấn mạnh, dự thảo luật đã chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo phát triển, từ việc từng địa phương phải “xin” cơ chế đặc thù sang phân quyền mạnh, ổn định, minh bạch và có trách nhiệm.
Góp ý về phạm vi, đại biểu An cho rằng, nếu đã xây dựng Luật Phát triển đô thị, không nên chỉ dừng lại ở việc luật hóa các cơ chế đặc thù cho TPHCM rồi mở cho các địa phương khác áp dụng từng phần, mà cần hướng tới hình thành một khuôn khổ thể chế chung về phát triển và quản trị đô thị, trong đó có sự phân tầng phù hợp với quy mô, vị trí, vai trò và năng lực quản trị của từng đô thị.
Đại biểu Trịnh Xuân An cũng nêu, phân quyền triệt để phải đi đôi với kiểm soát quyền lực. “Quyền được trao càng mạnh thì thiết chế kiểm soát phải càng mạnh và thực chất”, ông An nhấn mạnh, phân tích rằng, theo dự thảo luật, có tới 32 điều trực tiếp giao thẩm quyền cho HĐND thành phố.
Nêu rõ, HĐND đang được trao một không gian tự chủ về thể chế rất lớn, vì vậy, theo đại biểu, phải thiết kế đồng thời cả năng lực quyết định chính sách và năng lực kiểm soát quyền lực. Ông cũng lưu ý nguy cơ phân mảnh pháp luật nếu HĐND mỗi thành phố đều có quyền ban hành các chính sách khác nhau, cũng có thể hình thành nhiều “lớp pháp luật đô thị” khác nhau.
Trong phần góp ý, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn Hải Phòng) đề cập cơ chế tháo gỡ các dự án chậm triển khai. “Đây là nguồn lực lớn đang bị đóng băng, đất đai chưa được sử dụng hiệu quả”, ông Sơn nói, cho rằng đưa quy định này vào dự thảo là hướng tiếp cận cần thiết.
Tuy nhiên, đại biểu Sơn đề nghị bổ sung hai khóa kiểm soát. Khi cho phép tiếp tục dự án phải rà soát, xác định đầy đủ nghĩa vụ tài chính về đất đai và nghĩa vụ phát sinh do việc điều chỉnh, tiếp tục dự án. Phải bảo đảm Nhà nước không thất thu nhưng cũng không xác lập lại nghĩa vụ đã được thực hiện hợp pháp. Không thể để cơ chế giải phóng nguồn lực trở thành cơ chế hợp thức hóa lợi ích phát sinh từ việc dự án bị kéo dài.
Liên quan vấn đề quy hoạch, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn ủng hộ tăng quyền chủ động cho đô thị đặc biệt, nhưng quy hoạch của một “siêu đô thị” tác động vượt địa giới hành chính, liên quan giao thông vùng, cảng biển, sân bay, nguồn nước, lưu vực sông và nhiều kết cấu hạ tầng quốc gia. Ông đề nghị luật quy định rõ việc lấy ý kiến và xử lý ý kiến của Chính phủ hoặc Thủ tướng đối với nội dung liên quan quy hoạch ngành quốc gia, kết cấu hạ tầng quốc gia và liên vùng trước khi thành phố phê duyệt.
Tinh thần lớn của dự án luật là trao quyền mạnh hơn để tạo động lực phát triển, đồng tình quan điểm này, song đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nhấn mạnh “trao quyền càng mạnh thì càng phải luật hóa rõ ba yêu cầu: ranh giới của quyền lực, trách nhiệm của người quyết định và cơ chế kiểm soát độc lập”.
Kiểm soát tình trạng các địa phương chạy đua ưu đãi
Giải trình làm rõ một số vấn đề, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự án luật được xây dựng với mục đích thiết lập hành lang pháp lý ổn định, đột phá, tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng và nguồn lực để thúc đẩy các động lực phát triển, đặc biệt là TPHCM và các khu kinh tế đặc biệt phát triển nhanh, bền vững.
Về một số vấn đề cụ thể đại biểu nêu liên quan đến cơ chế đối với thành phố chưa là đô thị đặc biệt, theo bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, quy định giao Chính phủ quyết định thay vì áp dụng đương nhiên các cơ chế, chính sách đặc là nhằm bảo đảm các cơ chế vượt trội được triển khai một cách thận trọng và có kiểm soát, như: bảo đảm sự tương xứng với năng lực; bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật; bảo đảm tính linh hoạt và kịp thời; tránh dàn trải, phân tán nguồn lực. “Quy định này giúp kiểm soát tình trạng các địa phương chạy đua ưu đãi dẫn đến cạnh tranh không lành mạnh, phân tán nguồn lực quốc gia và làm xói mòn tính ưu việt của các cơ chế đặc thù”, ông Tùng nói.
Bộ trưởng Bộ Tư pháp cũng nói về những cơ chế kiểm soát quyền lực, nhận định, dự thảo luật được thiết kế theo mô hình phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng và đáp ứng đúng yêu cầu “có van, có khóa”.
Cụ thể, dự thảo có các van điều tiết và nguyên tắc nền tảng, xác định những giới hạn đỏ ngay tại điều 3, điều 4 nhằm ổn định vĩ mô. Tức là phân quyền không được ảnh hưởng tới ổn định kinh tế vĩ mô, an toàn tài chính quốc gia, tôn trọng quy luật thị trường; mọi cơ chế đặc thù đều loại trừ các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo...
Cùng với đó, dự thảo có các khóa quyền lực cụ thể. Trong đó, về xây dựng thể chế, dù đô thị đặc biệt như TPHCM được ban hành văn bản quy định khác quy định của Trung ương thì vẫn phải tuân thủ quy trình chặt chẽ về đánh giá tác động, tham vấn ý kiến các bộ, ngành, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày ban hành. Thủ tướng có quyền đình chỉ, bãi bỏ văn bản của thành phố nếu trái pháp luật hay xâm phạm lợi ích quốc gia.
Về cơ chế thí điểm sandbox, có khóa về thời gian, tối đa là 5 năm và gia hạn không quá 5 năm. UBND thành phố phải tạm dừng ngay nếu việc thí điểm gây ra tác động tiêu cực.
Khóa trong quản lý tài chính và đầu tư là việc quy định huy động vốn qua trái phiếu, vay nợ phải nằm trong hạn mức nợ công được phê duyệt để tránh quá tải rủi ro ở địa phương. Với các dự án lớn, Chính phủ vẫn giữ quyền quyết định bổ sung ngân sách có mục tiêu để bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương.
Khóa trong xử lý dự án chậm triển khai là quy định chính sách đặc biệt chỉ được áp dụng khi có kết luận thanh tra, bản án có hiệu lực, nghiêm cấm hợp pháp hóa các sai phạm do tham nhũng, trục lợi. Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, dự thảo luật cũng có cơ chế kiểm soát hậu kiểm, thiết lập hệ thống giám sát từ xa và định kỳ của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội cùng với phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam...
