Bất ngờ viên ngọc ba mươi vạn đô la

Hành trình bán được giá ấy là một phần lịch sử của nghề đá quý Việt Nam thuở sơ khai…

Ruby đỏ màu máu bồ câu(phần sẫm màu ở giữa mẫu khoáng vật) sau bán được với giá 30.000 đô la. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Thung lũng đá quý

Tân Hương là tên mỏ đá quý năm xưa tìm thấy khối đá ngọc nặng 2.300 gram mà sau này trở thành Hồng ngọc Quốc bảo nặng 2.160 gram và cuộc định giá nó đã được đề cập trong số báo trước.

KS Nguyễn Văn Chế, Giám đốc Công ty Cổ phần Đá quý Yên Bái, vẫn nhớ những ngày đào bới cách đây 14 năm. Hồi ấy, ông còn là trưởng phòng kỹ thuật công nghệ, Công ty Đá quý&Vàng Yên Bái, doanh nghiệp cai quản mỏ đá quý Tân Hương.

Đóng chức ấy, ông chủ trì cuộc tìm kiếm thăm dò mỏ Tân Hương từ năm 1996. Đến năm 1997 thì phát hiện một thân quặng chạy dọc thung lũng. Công ty xin mở và thi công một hào công nghệ, định giá sơ bộ tiềm năng đá quý cỡ 200 triệu đồng. Thời giá lúc đó, lượng tiền ấy rất lớn. Thôi thì vừa dựng cơ sở hạ tầng vừa tranh thủ khai thác. Ngành đá quý Việt Nam mới đôi năm tuổi, khí thế lắm, lạc quan lắm.

Tại mỏ Tân Hương. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Một hôm, hai công nhân phát hiện khối đá to cỡ hai nắm tay người lớn, khoảng nửa đề xi khối, màu sắc khá lạ.

KS Nguyễn Xuân An hồi đó là Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Đá quý&Vàng Việt Nam (VIGEGO), công ty mẹ của doanh nghiệp ở Yên Bái, được giao tiếp nhận và xử lý hòn đá lạ. Hóa ra nó được phát hiện không phải trên thân quặng chạy dọc thung lũng như định hướng thăm dò ban đầu mà là ở ngang lưng đồi.

KS Trương Đình Long, Tổng Giám đốc VIGEGO, cử KS Nguyễn Xuân An cùng KS Nguyễn Tiến Long, Phó tổng Giám đốc, kiêm Bí thư Đảng ủy VIGEGO, lên tận Yên Bái kiểm tra. Viên đá đựng trong hộp kẽm được đưa về Hà Nội với sự tháp tùng của công an.

KS An và ông Đinh Phú Định, Chủ tịch HĐQT VIGEGO, trực tiếp mang viên ruby lên báo cáo Thủ tướng Chính phủ. Sau khi nhận được chỉ đạo, Chủ tịch HĐQT VIGEGO ra quyết định giao KS An nghiên cứu và báo cáo phương án xử lý viên đá.

Ông chỉ đạo VIGEGO Yên Bái đưa chuyên gia về xử lý. Còn VIGEGO Yên Bái nhận thức rõ sớm định giá được hòn đá ngọc ngày nào thì họ được thưởng nhanh chừng nấy. Tiếng là doanh nghiệp nhà nước, VIGEGO Yên Bái chẳng vay được tiền để đầu tư, lương cho công nhân chậm mấy tháng liền.

Chỉ đạo hôm trước, hôm sau, họ kịp có mặt ở Hà Nội gồm một phó giám đốc và một cán bộ kỹ thuật tên là Anh. Các thành phần bên ngoài của viên ruby gồm các phần đá vỡ vụn corindon, spinel, phải được bóc tách. KS An mua đục, búa và kìm cho kỹ thuật viên Anh. Một buổi thì xong việc, đá được đưa vào két ngay sau khi lập biên bản.

Khi đục đẽo, một mảnh to bằng nắp ấm tích nặng 100 gram văng ra, làm lộ lớp nhân bên trong đẹp tuyệt trần, một màu đỏ tuyền, đỏ máu bồ câu trong suốt, lộ ra. Đây mới là màu chính hiệu, màu cao cấp nhất, có giá nhất của ruby. Nguyên nhân tạo màu đỏ của ruby là do hàm lượng nguyên tố crom (Cr) trong thành phần hóa học của nó. Ruby đỏ máu bồ câu thậm chí đắt hơn kim cương vì rất hiếm. Với loại ruby trong suốt như vậy, dân gian Việt Nam gọi là “hàng kính”, thường được mài nhiều mặt để tạo độ lấp lánh cho viên ngọc khi ánh sáng chiếu vào.

Chỗ tách rời ra ấy nom giống hệt lát cắt chỏm trên cùng của quả bưởi. Từ lát cắt ấy, có thể nhìn thấy phần nhân, các múi bên trong quả bưởi to nhỏ ra sao, màu sắc thế nào. Chính chỗ tách rời giống lát cắt quả bưởi là mấu chốt dẫn đến việc định giá viên ruby đầy kịch tính như trình bày trong số báo trước. Cái nhân có màu đỏ tiết bồ câu mà KS Chế gọi là “nước một”, to cỡ đáy chiếc bật lửa.

Kỹ sư Nguyễn Xuân An và bức ảnh chụp viên ngọc gần 30.000 USD. Ảnh: Hồng Vĩnh

Có ý kiến cho rằng chính số phận của mảnh vỡ này, chứ không phải khối đá mẹ được vinh danh thành Hồng ngọc Quốc bảo đang nằm trong Kho bạc Nhà nước, mới làm cho tên tuổi của mỏ Tân Hương trở nên nổi tiếng, mới khiến việc khai thác hồng ngọc lên cơn sốt khắp cả nước.

Phiên đấu giá ở Myanmar

Việc đầu tiên, để tránh bị quy trách nhiệm, KS An báo cáo ngay với Chủ tịch HĐQT và Tổng Giám đốc VIGEGO về nguyên nhân mảnh ấy bị tách ra khỏi khối đá mẹ. Trực tiếp giám sát quá trình bóc tách, ông thấy mảnh bị tách là do có đường nứt sẵn. Trên mặt lớp nứt, có lớp bùn mịn màu vàng bám vào, chứng tỏ lớp nứt có từ trước, chứ không phải do kỹ thuật viên lỡ tay làm vỡ.

“Không giải trình rõ cái lỗi ấy do tự nhiên thì tội to”, KS An nở nụ cười sảng khoái. Mảnh vỡ được bóc ngay lớp vỏ, để lại cái nhân to bằng ngón chân cái người lớn, nặng đúng 290 carat (đơn vị đo trọng lượng đá quý, mỗi carat tương đương 0,2 gram).

Ban lãnh đạo VIGEGO quyết định giao ông An làm chủ tịch hội đồng định giá gồm nhiều thành viên của VIGEGO. Nhưng, hội đồng không định giá được. Ông Học, từng học địa chất ở Nga về, định giá viên 290 carat ấy khoảng 20.000 USD. Ông Sửu định giá cao hơn, 30.000 – 40.000 USD. Bỏ phiếu kín thì thấy có ý kiến định giá lên trên trăm nghìn USD nếu được chế tác và bán ở thị trường nước ngoài.

KS An thấy không thể lấy một con số dung hòa giữa các mức quá xa nhau như thế. Ông báo cáo lên trên rằng “hội đồng định giá không định giá được viên hồng ngọc”. VIGEGO lại xin phép nhà nước mời chuyên gia Myanmar (Miến Điện). “Lại trình lên bẩm xuống để Thủ tướng Chính phủ ra quyết định mời”, KS An nhớ lại và cười vang nhà.

Đoàn Myanmar có TS Hantun học ở Anh, một trong những nhà thẩm định đá quý hàng đầu ở Myanmar. TS Hantun khen hết lời cả viên đá con đã bóc tách và hòn đá mẹ. Riêng viên đá con 290 carat, TS Hantun đưa ra giá sàn ở mức giật mình, vượt rất xa mức định giá cao nhất của hội đồng thẩm định: “Không dưới 250.000 USD nếu đem đấu giá ở Miến Điện”.

Hội đồng lại làm văn bản trình và xin Chính phủ mang mảnh 290 carat ra nước ngoài đấu giá với giá sàn 250.000 USD như gợi ý của TS Hantun. Chính phủ chưa trả lời thì lãnh đạo VIGEGO nhận được thông tin từ các đầu nậu, cá nhân buôn bán đá quý nói rằng giá sàn của viên 290 carat có thể còn hơn thế. “Anh An ơi, giá sàn như thế vẫn thấp”, ông Đào Trọng Cường – Giám đốc Công ty Thần Châu Ngọc Việt, gọi điện cho KS An. Ông Dừa, nhà buôn đá quý ở TPHCM, cũng chung nhận xét như vậy.

Họp lại hội đồng, ông Nguyễn Thiện Dũng đề xuất chào bán 1.000 USD/carat. Bán được thì bán, không được thì ta mang về theo luật định của Myanmar. Lại biên bản lên Chủ tịch HĐQT VIGEGO, rồi Thủ tướng Chính phủ.

Mẫu Hồng ngọc do Kỹ sư An sưu tầm.

Tháng 10-1997, đoàn VIGEGO do KS An dẫn đầu mang viên đá quý đầu tiên sang Myanmar đấu giá tại phiên chợ đá quý tổ chức ở thủ đô Rangun. Trước phiên đấu giá năm ngày, sản phẩm được đưa ra triển lãm. Phía bạn thẩm định, cân đong đo đếm và viết lý lịch viên đá, viết mức giá sàn của viên đá.

Khách hàng được sàng lọc rất kỹ. Sau khi được cấp thẻ đăng ký, họ vào hội chợ miễn phí và được phép cầm trực tiếp xem mẫu vật. Có viên gần triệu USD cũng được đưa cho khách xem trực tiếp dù khách không phải ứng tiền đặt cọc.

Người Thái xem sản phẩm của ta nhiều nhất. Chủ phiên đấu giá gõ vào cồng tiếng thứ nhất. Không thấy ai lên tiếng. Sau tiếng gõ thứ hai, một thương gia Thái ghi gì đó vào một tờ giấy rồi bỏ vào âu bạc do nhân viên nhà bán đấu giá kính cẩn mang đến. Âu được chuyển ngay đến bàn nhà bán đấu giá.

Mức đặt giá được xướng lên, đúng 290.000 USD. Tiếng cồng thứ ba, không ai trả thêm. Viên ruby 290 carat của ta thuộc về tay thương gia Thái nọ. Số phận viên hồng ngọc đầu tiên thuộc sở hữu nhà nước được định đoạt với giá trong mơ như vậy.

So với mức định giá ban đầu ở nhà, chỉ 20.000 – 30.000 USD, thậm chí mức do TS Hantun gợi ý, bán được giá ấy là hời to. Nhưng xem diễn biến phiên đấu giá, KS An có cảm giác ta chưa bán được nó với đúng giá thị trường. Đoàn ta đi hơn chục người, toàn quan chức, rồi chủ doanh nghiệp nhà nước. “Tất cả đều gà mờ về thương trường, nhất là thương trường đá quý”, KS An nói với vẻ mặt tiếc nuối. “Nếu tại phiên đấu giá như thế, có những nhân vật cò mồi thì mức giá cuối cùng chưa chắc là mức giá ta chào bán”.

Chúng ta không chỉ thiếu kinh nghiệm về tham gia bán đấu giá mà còn kém về xã giao. Các bạn Miến Điện rất nhiệt tình với mình, giúp ta bán được viên ruby với giá rất cao so với mức giá ban đầu ta tưởng tượng. Thế mà bán xong, ta không hề có bồi dưỡng gì cho bạn.

“Tôi nói với Chủ tịch HĐQT VIGEGO rằng sao không mạnh dạn trích phần trăm để lại quả cho họ. Nhưng các anh có trách nhiệm cứ lờ đi. Đến giờ tôi vẫn áy náy. Đành rằng, ở bên đó, ngay sau bán đấu giá, ta có tổ chức tiệc và tặng quà cho từng người mang tính biểu tượng là chính. Mỗi người, tôi còn nhớ, được một tranh sơn mài, một con sư tử than mang từ nhà sang”, KS An thở dài.

Quốc Dũng
hqdung60@yahoo.com