Nửa cuối tháng 8, con nước lũ từ thượng nguồn đổ về càng khoét sâu những hàm ếch sạt lở, từng ngày thu hẹp không gian sinh tồn của những hộ dân đang bám trụ tại cồn Thanh Long (xã Quới Thiện, tỉnh Vĩnh Long). Từ một cồn đất rộng hơn 46,5ha, nơi đây nay chỉ còn chưa đầy 30ha.
Chỉ tay về phía dòng sông đục ngầu, anh Nguyễn Chí Bảo (32 tuổi) bần thần nhìn phần đất đang bị nước cuốn đi.
“Đất sạt lở từng ngày, nhìn xót đứt ruột. Cả gia đình 6 người bám vào 1ha đất vườn trồng cây ăn trái trên cồn này hơn 20 năm qua”, anh Bảo nói.
Khoảng 5 công đất vườn của gia đình anh đã bị sạt lở cuốn mất. Gần một nửa cơ nghiệp từ đời ông nội để lại giờ không còn.
Cồn đất teo tóp
Theo UBND xã Quới Thiện, sạt lở tại cồn Thanh Long diễn biến nghiêm trọng từ năm 2016 đến nay. Tổng diện tích cồn từ hơn 46,5ha nay chỉ còn chưa đầy 30ha.
Những vết sạt lở không chỉ xuất hiện ở mép cồn mà ngày càng khoét sâu vào phía trong. Đất vườn, ao nuôi cá và những phần đất người dân dựa vào để mưu sinh cũng bị ảnh hưởng.
Sạt lở ngày càng khoét sâu vào ruột cồn tại phần đất của ông Nguyễn Văn Sành.
Đứng trước thực trạng này, bài toán đặt ra với chính quyền địa phương không còn đơn thuần là xử lý từng điểm sạt lở, mà là làm thế nào bảo đảm an toàn cho những hộ dân còn sống trên cồn.
Giữa tháng 8, qua kiểm tra thực địa, ông Châu Văn Hòa, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long, yêu cầu các sở, ngành liên quan đánh giá kỹ tính cấp bách trong việc xử lý sạt lở tại cồn Thanh Long. Trong đó, tỉnh đặt vấn đề nghiên cứu phương án đầu tư kè chống sạt lở, di dời dân cư, đồng thời đánh giá tính khả thi và chi phí.
Trước đây, địa phương từng đề xuất làm kè rọ đá quanh cồn Thanh Long với kinh phí khoảng 150 tỷ đồng. Tuy nhiên, qua khảo sát của Bộ NN&MT, phương án này được đánh giá không hiệu quả do lòng sông quá sâu.
Từ đó, một phương án khác được tỉnh Vĩnh Long đưa vào quy hoạch: di dời 6 hộ dân đang sinh sống trên cồn về đất liền, sau đó chuyển khu vực cồn thành mỏ vật liệu, khai thác đất, cát phục vụ các công trình xây dựng.
Tỉnh đã đề nghị các cơ quan chuyên môn của Bộ NN&MT tham vấn thêm về cơ sở pháp lý và kỹ thuật để thực hiện phương án này.
Bám cồn vì sinh kế
Trong lúc những phương án xử lý còn được tính toán, 6 hộ dân vẫn bám trụ trên cồn Thanh Long.
Họ đồng tình với việc di dời về nơi an toàn để sinh sống. Nhưng rời cồn cũng đồng nghĩa với việc phải bắt đầu lại cuộc sống.
Người dân mong muốn được thu hồi đất, hỗ trợ thỏa đáng để bảo đảm cuộc sống sau khi di dời. Bởi phía sau một căn nhà mới là câu chuyện sinh kế, là chi phí xây dựng và những khoản tiền không nhỏ để ổn định cuộc sống ở nơi ở mới.
Với gia đình anh Nguyễn Chí Bảo, điều đó càng rõ ràng hơn khi gần một nửa diện tích đất vườn đã bị sạt lở cuốn mất.
Cả gia đình 6 người vẫn dựa vào diện tích đất còn lại để mưu sinh, trong khi những vết sạt lở tiếp tục khoét sâu vào cồn.
Mỗi lần con nước dâng, phần đất còn lại lại trở thành nơi khiến người dân thấp thỏm. Họ sống giữa một bên là dòng sông ngày càng lấn sâu vào cồn, một bên là sinh kế đã gắn với mảnh đất này suốt nhiều năm.
Nếu cồn thành ‘hố trũng’?
Phương án chuyển cồn Thanh Long thành mỏ vật liệu đặt ra một câu hỏi khác: chuyện gì sẽ xảy ra với dòng sông nếu toàn bộ đất, cát trên cồn bị lấy đi?
PGS.TS Lê Anh Tuấn, Đại học Cần Thơ, cho rằng không thể chỉ dựa vào việc có người sinh sống hay không để quyết định số phận của một mảng kiến tạo tự nhiên.
“Thiên nhiên một khi đã tạo ra những hình thể, những hệ sinh thái riêng biệt thì việc thay đổi chúng cần cực kỳ cẩn trọng, đặc biệt là khâu đánh giá tác động môi trường và xã hội”, ông Tuấn nói.
Theo ông Tuấn, nếu một cồn bãi bị lấy hết đất, cát, khu vực này có thể trở thành một “hố trũng” giữa sông. Về mặt thủy văn, hố trũng này phải được lấp đầy bằng cát, phù sa từ nơi khác đưa tới. Khi đó, dòng chảy có thể bị bẻ cong, gây sạt lở dữ dội ở các khu vực lân cận.
Nhìn rộng hơn về tình trạng sạt lở ở ĐBSCL, PGS.TS Lê Anh Tuấn cho rằng lượng phù sa đổ về đồng bằng hiện chỉ còn một nửa so với 3 thập kỷ trước. Cùng với đó, sạt lở ven sông, ven biển ngày càng nghiêm trọng, tỷ lệ thuận với tình trạng khai thác cát sông quá mức.
Theo ông Tuấn, việc tiếp tục sử dụng cát sông để đắp nền đường giao thông sẽ khiến nhu cầu khai thác cát tăng lên, qua đó đẩy nhanh tốc độ xói lở, lún sụt trên toàn đồng bằng.
Nền đường đắp bằng cát, đất cũng có thể trở thành những “bờ đê”, cản trở dòng chảy tự nhiên, bít đường thoát lũ, đồng thời kéo theo nhu cầu sử dụng lớn về vật liệu san lấp và những vấn đề liên quan đến giải phóng mặt bằng.
Từ thực tế đó, PGS.TS Lê Anh Tuấn cho rằng ĐBSCL cần thay đổi tư duy đầu tư hạ tầng, giảm khai thác cát quá mức. Theo ông, việc chuyển hướng sang xây dựng cầu cạn, đường cao tốc trên cao thay vì đường trên nền đắp có thể mang lại những lợi ích lâu dài hơn.
“Dù chi phí đầu tư cầu cạn ban đầu sẽ cao hơn làm đường nền đắp, nhưng xét về tuổi thọ công trình, giảm sử dụng cát đắp để bảo vệ đất sản xuất, đầu tư cầu cạn có nhiều lợi ích lâu dài và bền vững hơn”, ông Tuấn nói.
Ở cồn Thanh Long, trong khi những phương án dài hạn vẫn đang được tính toán, sạt lở vẫn diễn ra từng ngày.
Và với những hộ dân còn bám trụ, mỗi mét đất mất đi không chỉ là một phần cồn bị dòng sông cuốn trôi, mà còn là một phần sinh kế họ đã gây dựng qua nhiều năm.
Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ NN&MT) dẫn kết quả các nghiên cứu chỉ ra, hầu hết khu vực ở ĐBSCL đều xảy ra sụt lún từ 0,5 - 3 cm/năm; các vùng ven biển phổ biến lún từ 1,5 - 2,5 cm/năm, nhiều nơi lún hơn 2,5 cm/năm.
Kết quả đo đạc của Bộ NN&MT cũng cho thấy, mức độ sụt lún tại ĐBSCL trong vòng 5 năm gần đây phổ biến từ 5 - 10 cm. Sụt lún đất cục bộ đã và đang diễn ra rất phức tạp tại hầu hết ở các tuyến đường dọc bờ kênh, rạch, thậm chí tại một số tuyến đê biển, đặc biệt tại những vùng được ngọt hóa.
Về sạt lở, từ năm 2016 đến nay, ĐBSCL đã xuất hiện 812 điểm sạt lở với tổng chiều dài trên 1.210 km. Trong đó, sạt lở đặc biệt nguy hiểm có 315 điểm (dài 619 km); sạt lở bờ biển 104 điểm (352 km).
Bộ NN&MT đã phối hợp với Bộ Tài chính và các địa phương đề xuất 8 dự án chống sạt lở vào kế hoạch đầu tư trong giai đoạn 2026-2030, với tổng vốn gần 32.600 tỷ đồng.
