Trong tuần này, Bắc Kinh bổ sung 20 công ty Nhật Bản vào danh sách kiểm soát xuất khẩu. Đây là diễn biến mới nhất trong tam giác địa - chính trị phức tạp giữa Mỹ - Nhật Bản - Trung Quốc.
Nguồn cơn của những mâu thuẫn bắt đầu từ tháng 11 năm ngoái, khi Thủ tướng Sanae Takaichi phát biểu rằng, bất kỳ cuộc tấn công nào của Trung Quốc vào đảo Đài Loan cũng sẽ là “khủng hoảng mang tính sống còn” đối với Nhật Bản và có thể buộc Tokyo phải can thiệp bằng quân sự.
Việc Bắc Kinh phản ứng giận dữ với vấn đề họ coi là “lằn ranh đỏ” là điều dễ dự đoán. Tuy nhiên, điều ít ai ngờ tới là tuyên bố này làm lộ rõ khoảng cách giữa Washington và Tokyo, khi Mỹ chỉ thể hiện sự ủng hộ khá dè dặt và gần như không sẵn sàng lên tiếng mạnh mẽ bảo vệ đồng minh của mình.
Giới phân tích cho rằng điều này phản ánh không chỉ các tính toán chiến lược của Mỹ mà cả cá tính và thế giới quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Theo các chuyên gia, Nhật Bản đã nhận thấy rõ sự thiếu cam kết của chính quyền Mỹ hiện nay.
“Nhật Bản tất nhiên muốn Washington lên tiếng công khai mạnh mẽ hơn để phản đối các hành động của Trung Quốc, nhưng Tokyo cũng không muốn trực tiếp đề nghị Mỹ làm như vậy”, ông Jeremy Chan - chuyên gia phân tích cấp cao của Eurasia Group, nhận định.
“Nhật Bản không muốn bị nhìn nhận là yếu thế trên trường quốc tế và lo ngại nếu công khai phàn nàn về sức ép từ Trung Quốc, họ sẽ càng hứng nhiều đòn hơn”, ông Chan nói.
Theo các nguồn thạo tin, phía sau hậu trường giới chức Nhật Bản gần đây liên tục vận động Washington gây sức ép với Bắc Kinh, đặc biệt là việc nới lỏng hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản.
Trung Quốc áp nhiều biện pháp hạn chế từ tháng 1 để đáp trả phát biểu của bà Takaichi, khiến quan hệ song phương rơi vào khủng hoảng.
Theo các nguồn tin, ban đầu đây chỉ là “đề nghị đơn lẻ”, nhưng sau đó đã trở thành chủ đề được thảo luận thường xuyên ở cả cấp nội các và cơ quan lập pháp.
Nhiều nguồn tin giấu tên cho biết, mặc dù các quan chức Nhà Trắng có thảo luận về việc Trung Quốc gia tăng sức ép kinh tế với Nhật Bản, nhưng vấn đề này chỉ được coi là ưu tiên thấp.
Các nguồn tin cũng tiết lộ Tổng thống Trump đã đề cập vấn đề hạn chế đất hiếm khi gặp Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh tháng trước, nhưng chỉ nhắc thoáng qua.
Thái độ này của chính quyền Mỹ khiến Tokyo thất vọng. Một nguồn tin nói rằng đang có “sự bất mãn âm ỉ” trong giới chức Nhật Bản.
“Ông Trump chỉ nói vài lời xã giao với lãnh đạo Nhật Bản rồi lại tỏ ra mềm mỏng với ông Tập. Nhật Bản gần như không biết phải nói gì. Họ từng nghĩ Quốc hội Mỹ sẽ cứng rắn hơn trong vấn đề này”, nguồn tin nói.
Một số nhà phân tích cho rằng Thủ tướng Takaichi đã đi quá xa khi công khai phá vỡ sự mập mờ chiến lược - yếu tố góp phần duy trì hòa bình mong manh tại eo biển Đài Loan suốt nửa thế kỷ qua. Tuy nhiên, những người khác cho rằng bà chỉ nói ra điều ai cũng hiểu từ lâu nhưng chưa công khai thừa nhận, vì vị trí địa lý của Nhật Bản và sự hiện diện quân sự lớn của Mỹ tại quốc gia này.
Tam giác quan hệ Mỹ - Trung - Nhật
Theo các chuyên gia, có nhiều yếu tố đang chi phối tam giác quan hệ Mỹ - Trung - Nhật.
Một trong các yếu tố là việc Washington đang quá tập trung vào Trung Đông, đặc biệt sau cuộc chiến với Iran mà Tổng thống Mỹ Trump cùng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu phát động, khiến Nhà Trắng cố tránh tạo thêm bất kỳ điểm nóng nào ở Đông Á. Mỹ cũng đã điều chuyển lực lượng và hệ thống phòng thủ tên lửa từ Đông Á sang vịnh Ba Tư.
Tuy nhiên, phát biểu của bà Takaichi được đưa ra trước khi cuộc chiến với Iran nổ ra vào tháng 2, nên điều này chưa đủ để lý giải vì sao ông Trump khá hời hợt với một trong những đồng minh chiến lược quan trọng nhất của Mỹ.
Nhà lãnh đạo Mỹ đang đối mặt hàng loạt khó khăn, với tỷ lệ tín nhiệm sụt giảm và áp lực kinh tế do chiến tranh, khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới. Trong bối cảnh đó, ông Trump có thể coi việc không đứng hẳn về phía Nhật Bản sẽ giúp ông củng cố vị thế trong quan hệ với Trung Quốc, để hai bên có thể tổ chức cuộc gặp thượng đỉnh tại Washington vào mùa thu năm nay, hoặc tránh gây khó cho các cuộc đàm phán thương mại đang diễn ra.
“Dường như ông ấy nghĩ rằng an ninh khu vực là một quân bài có thể sử dụng. Những phát biểu về Đài Loan và cả sự im lặng trước sức ép mà Nhật Bản phải chịu đều là công cụ mang lại lợi ích cho bản thân”, ông Jeffrey Moon - cựu thành viên Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ, nhận xét.
Lợi ích hay địa - chính trị
Một yếu tố khác là lâu nay ông Trump cho rằng các đồng minh đang “ăn bám” nước Mỹ, trái ngược với lập trường trước đây của Washington, rằng an ninh tập thể có lợi cho tất cả các bên.
“Tokyo đã đáp ứng đòi hỏi của Washington về tăng chi tiêu quốc phòng và đầu tư vào năng lực mới nhằm răn đe Trung Quốc, vì vậy việc Mỹ thiếu ủng hộ càng khiến Nhật Bản thất vọng”, ông Chan nói.
Sự thất vọng càng lớn khi Tổng thống Mỹ Trump công khai phàn nàn rằng Nhật Bản, Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và một số đồng minh châu Âu không điều tàu chiến hoặc hỗ trợ Mỹ tại vịnh Ba Tư.
Hồi tháng 3, khi được phóng viên Nhật Bản hỏi trong cuộc gặp với bà Takaichi tại Nhà Trắng rằng vì sao Mỹ không chia sẻ trước kế hoạch quân sự với đồng minh, ông Trump trả lời: “Chúng tôi muốn tạo bất ngờ. Có ai hiểu về yếu tố bất ngờ hơn Nhật Bản không? Sao các vị không báo trước cho tôi về Trân Châu Cảng?”.
Theo một số nhà phân tích, trong nhiệm kỳ thứ 2, ông Trump ngày càng tập trung vào những lợi ích và vấn đề cá nhân, bao gồm các dự án bất động sản của gia đình, hoạt động kinh doanh tiền mã hóa… hơn là các vấn đề địa - chính trị hay thành công của đảng Cộng hòa.
Theo báo cáo tài chính được công bố ngày 1/7, gia đình ông Trump đã thu về hơn 1,4 tỷ USD từ các hoạt động kinh doanh tiền mã hóa trong năm 2025.
“Ngày càng thấy rõ mọi việc đều xoay quanh bản thân ông ấy, chứ không phải đảng phái hay cộng đồng quốc tế. Vì vậy, xét từ góc độ đó, đây không phải vấn đề ưu tiên”, ông Moon đánh giá.
Ông Moon cho rằng một yếu tố khác là cách nhìn của ông Trump về phụ nữ trong chính trị.
Trong vụ căng thẳng khác với đồng minh cũng có nữ lãnh đạo, đầu tháng này Tổng thống Trump phát biểu rằng Thủ tướng Ý Giorgia Meloni đã “van nài” ông chụp ảnh chung và ông đồng ý vì “thấy tội nghiệp” và muốn giúp bà cải thiện tỷ lệ ủng hộ vốn “đang rất thấp”.
