Lo sợ chụp CT gây ung thư: Chuyên gia ung bướu nói gì?

Trong bối cảnh khám sức khỏe chủ động và tầm soát ung thư ngày càng được quan tâm, câu hỏi đặt ra là: chụp CT có thực sự đáng lo, khi nào cần chụp và làm thế nào để cân bằng giữa lợi ích phát hiện sớm với nguy cơ phơi nhiễm bức xạ?

Giải đáp vấn đề này, chuyên gia ung bướu TS.BS. Đào Văn Tú - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu lâm sàng, Trưởng khoa Điều trị theo yêu cầu Bệnh viện K cơ sở Quán Sứ cho biết: “Để sàng lọc ung thư phổi, chụp X-Quang phổi không còn mang lại lợi ích phát hiện sớm ung thư phổi nữa mà chụp CT liều thấp đã trở thành tiêu chuẩn vàng. Với kỹ thuật chụp CT thông thường có mức độ phơi nhiễm với Tia X cao, liều tia X dao động khoảng 2 - 5 msv (millisievert - đơn vị đo liều hiệu dụng của bức xạ). Nhưng đây là chụp CT thông thường. Đối với sàng lọc ung thư phổi, các báo cáo quốc tế uy tín đã chứng minh chụp CT liều thấp với liều hiệu dụng chỉ còn 1msv, giảm đến 50 - 100 lần so với liều thông thường.”

Theo WHO, tổng liều phơi nhiễm cao, có nguy cơ gây biến đổi tế bào và mắc ung thư trong tương lai dao động từ 50-100 msv (nguồn). Như vậy, việc chụp CT chỉ với 0.3 msv thì để phơi nhiễm 50-100 msv, phải chụp CT đến 160 đến 330 lần. Việc chụp CT để tầm soát 1 năm/lần là hợp lý. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ cũng khẳng định: liều bức xạ từ CT cao hơn X-quang thường, nhưng mức tăng nguy cơ ung thư từ một lần chụp CT vẫn nhỏ, và lợi ích chẩn đoán thường vượt trội nếu CT được chỉ định đúng (nguồn).

Chụp CT liều thấp là bước tiến rất lớn của công nghệ hiện nay, đặc biệt còn có những kỹ thuật chụp giảm tới dưới 1 msv, dao động 0.1 - 0.3 msv cho 1 phim ở phổi hay 1 phim ở ổ bụng. Thậm chí có thể chụp 1 lần với nhiều cơ quan, tối ưu hóa liều tia hiệu dụng xuống mức siêu thấp. Điều này rất có giá trị trong việc đảm bảo an toàn cho người dùng.

Tuy nhiên, khi chụp CT với liều siêu thấp, hình ảnh phim trả về còn nhiễu và mờ khiến, không đảm bảo chất lượng để bác sĩ có thể đọc kết quả. Lúc này với sự can thiệp của trí tuệ nhân tạo AI để làm nét hình ảnh và dựa trên dữ liệu lớn (big data) hồ sơ y tế đã được thu thập trong hàng chục năm, được đánh giá từ các dữ liệu đã thu thập ở nhiều quốc gia, trên nhiều thể trạng người, chủng tộc khác nhau. Qua quá trình học sâu (deep learning) liên tục AI có thể tự động phát hiện và chỉ điểm tổn thương tại các cơ quan, đánh giá mức độ lành tính hay ác tính của bất thường đó và gợi ý cho bác sĩ, đảm bảo không bỏ sót tổn thương với kích thước chỉ từ 1mm.

Đóng góp của AI là rất lớn nhưng sức khỏe là vấn đề của cá nhân hóa, mỗi người có một tiền sử, bệnh sử khác nhau, và kết hợp với lâm sàng, bác sĩ mới là người đưa ra chẩn đoán cuối cùng và đưa ra tư vấn hợp lý nhất với tình trạng sức khoẻ của người khám.

Đánh giá về những lo ngại của người dân về việc chụp CT gây ung thư, TS.BS Đào Văn Tú nói thêm: “Trước đây chụp CT phổi thường được chỉ định cho người có triệu chứng hoặc nghi ngờ mắc ung thư. Ngày nay CT phổi liều siêu thấp được ứng dụng trong sàng lọc sớm không phải là lạm dụng chỉ định nữa, mà là phương pháp quan trọng giúp đạt được mục tiêu sàng lọc sớm, tăng tỷ lệ điều trị hiệu quả ở giai đoạn 1-2, giảm gánh nặng về chi phí rất nhiều”.

NELSON Trial (Hà Lan – Bỉ), một trong những thử nghiệm sàng lọc ung thư phổi lớn nhất châu Âu đã thực hiện một nghiên cứu: Kết quả cho thấy phần lớn ung thư phổi được phát hiện ở giai đoạn sớm nhờ CT liều thấp. Trong 3 vòng sàng lọc đầu tiên, 70,8% ung thư được phát hiện ở giai đoạn I và chỉ khoảng 8,1% ở giai đoạn IIIB-IV.

Điều này hoàn toàn trái ngược với bức tranh tại Việt Nam. Ở Việt Nam, các báo cáo cho thấy khi bệnh nhân có triệu chứng rồi mới đi chụp chiếu, tỷ lệ phát hiện được ung thư phổi ở giai đoạn 3-4 lên đến 50 đến 70%, mất đi cơ hội điều trị triệt căn.

Qua những thông tin mà TS.BS Đào Văn Tú cung cấp, có thể thấy CT liều siêu thấp có sự hỗ trợ của AI đã có thể giải quyết các lo ngại về sự an toàn khi tầm soát, để đổi lấy lợi ích lớn hơn về phát hiện sớm những bất thường tiền ung thư. Người bệnh sẽ có cơ sở để điều chỉnh lối sống, thay đổi thói quen và được tư vấn can thiệp kịp thời trước khi bệnh diễn tiến nặng hơn.