Giữa một con hẻm nhỏ trên đường 3/2, căn nhà số 183/4 nằm lặng lẽ như bao ngôi nhà khác ở TPHCM. Ít ai biết, ngay dưới nền phòng khách từng có một căn hầm bí mật, nơi cất giấu hàng vạn viên đạn, vũ khí trong gần một thập kỷ mà không hề bị đối phương phát hiện.
Căn nhà của ông Đỗ Văn Căn (Ba Mủ), người làm nghề ép đế giày, trở thành vỏ bọc cho hoạt động bí mật của Biệt động Sài Gòn. Dưới nền phòng khách là căn hầm gần 4m², từng cất giấu hơn 21.000 viên đạn và nhiều vũ khí suốt gần 10 năm.
Theo tư liệu tại di tích, giữa năm 1964, đơn vị bảo đảm chiến đấu Biệt động thành (J9 - T700) lựa chọn căn nhà làm cơ sở hoạt động. Vị trí này nằm gần nhiều cơ quan đầu não, khu quân sự của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, thuận lợi cho việc chuẩn bị và triển khai các nhiệm vụ.
Theo sự phân công của tổ chức, ông Ba Mủ đưa cả gia đình về sinh sống tại đây. Ban ngày, tiếng máy ép đế giày vang lên đều đặn khiến căn nhà giống một cơ sở sản xuất bình thường. Phía sau công việc ấy là những hoạt động được giữ kín tuyệt đối.
Khi đêm xuống, ông Ba Mủ cùng đồng đội bắt đầu đào hầm ngay dưới nền phòng khách. Đất được đào từng ít một, sau đó bí mật đưa ra ngoài để tránh gây chú ý.
(Ảnh: Nguyễn Tiến chụp lại)
Sau 25 đêm, đến tháng 5/1965, căn hầm hoàn thành. Hầm dài 2,2m, rộng 1,8m, sâu 1,7m, có lỗ thông hơi nhằm bảo đảm điều kiện bảo quản vũ khí trong thời gian dài.
Từ tháng 7/1965, những chuyến vận chuyển bí mật liên tục đưa vũ khí về đây. Theo tư liệu, căn hầm từng cất giữ 7 khẩu súng AK, khoảng 21.000 viên đạn, 50 quả lựu đạn, 50kg thuốc nổ, một khẩu súng ngắn cùng nhiều quân trang, quân dụng và vật tư y tế.
Số vũ khí này được bảo quản để phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Sau đó, căn hầm tiếp tục được giữ bí mật cho đến Chiến dịch Hồ Chí Minh tháng 4/1975.
Những hiện vật kể chuyện
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, căn nhà vẫn lưu giữ nhiều hiện vật gắn với cuộc sống của gia đình ông Ba Mủ và hoạt động của lực lượng Biệt động Sài Gòn.
Nổi bật là chiếc máy ép đế giày bằng mủ cao su - vật dụng gắn với nghề nghiệp của chủ nhà, đồng thời góp phần tạo nên vỏ bọc cho cơ sở cách mạng. Chiếc xẻng từng được sử dụng để đào căn hầm cũng được lưu giữ.
Bên cạnh đó là chiếc xe máy phục vụ liên lạc, vận chuyển khí tài và chiếc radio được các chiến sĩ sử dụng trong thời gian hoạt động bí mật.
Các loại súng, đạn, lựu đạn cùng nhiều quân trang, quân dụng từng được cất giấu dưới nền nhà cũng được trưng bày. Những hiện vật này giúp khách tham quan hình dung phần nào cuộc sống và phương thức hoạt động của lực lượng Biệt động Sài Gòn giữa một đô thị được kiểm soát gắt gao.
Năm 1998, hầm bí mật chứa vũ khí giai đoạn 1965-1975 tại căn nhà được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia.
Theo nhân viên Trung tâm Cung ứng dịch vụ Văn hóa - Thể thao phường Hòa Hưng, di tích hiện mở cửa miễn phí cho người dân và du khách tham quan.
Các trường học, cơ quan hoặc đoàn thể có nhu cầu tổ chức lễ kết nạp, sinh hoạt truyền thống có thể liên hệ trước để được hỗ trợ sắp xếp.
Vào dịp hè và những ngày lễ lớn, di tích thường đón nhiều đoàn học sinh, sinh viên, lực lượng quân đội, công an cùng du khách từ các tỉnh, thành đến tham quan, tìm hiểu lịch sử.
Trong kỳ nghỉ Quốc khánh, căn hầm dưới nền nhà người thợ giày là một địa chỉ đáng chú ý dành cho những người muốn khám phá lịch sử ngay giữa lòng thành phố.
