Chuyện bất ngờ về 'Trái Đất này là của chúng mình'

Nhà thơ Định Hải qua đời trưa 30/8, hưởng thọ 90 tuổi. Tang lễ được tổ chức sáng 4/9 tại Nhà tang lễ số 5 Trần Thánh Tông (Hà Nội). Ông được an táng tại công viên tưởng niệm Thiên Đức (Phú Thọ).

Quanh chuyện phổ nhạc 'Trái Đất này là của chúng mình'

Trong sự nghiệp của nhà thơ Định Hải, Bài ca Trái Đất là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất. Bài thơ được ông viết năm 1978 tại Berlin, khi tham gia đoàn thiếu nhi Việt Nam dự Trại hè thiếu nhi quốc tế ở Cộng hòa Dân chủ Đức.

Nhà thơ Định Hải từng kể trong lễ khai mạc, ông chứng kiến trẻ em đến từ năm châu nắm tay hát múa quanh quả địa cầu khổng lồ màu xanh. Hình ảnh làm ông xúc động và những câu thơ đầu tiên bật ra. Tác phẩm được hoàn thành ngay trên khán đài trong buổi tối hôm đó.

Tác phẩm gửi gắm khát vọng hòa bình, tinh thần bình đẳng giữa trẻ em trên thế giới, phản đối chiến tranh và kêu gọi con người gìn giữ hành tinh.

Sau này, nhạc sĩ Trương Quang Lục tiếp cận với các phiên bản mới của bài thơ và phổ nhạc thành ca khúc Trái Đất này là của chúng mình. Bài hát trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ thiếu nhi và thường được cất lên trong các hoạt động giao lưu trẻ em quốc tế.

Chia sẻ với PV Tiền Phong tối 31/8, nhạc sĩ Trương Quang Lục kể lại về quá trình phổ nhạc bài thơ vào năm 1979. Ở tuổi ngoài 90, ông vẫn nhớ như in những dịp tiếp xúc với tác phẩm của nhà thơ Định Hải, sau đó phổ nhạc Bài ca Trái Đất và may mắn ca khúc giành giải cao trong cuộc thi sáng tác ca khúc thiếu nhi năm 1979, do Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc tổ chức.

Tuy nhiên, tác phẩm mà ông phổ nhạc không phải phiên bản đầu tiên của Bài ca Trái Đất. Theo nhạc sĩ Trương Quang Lục, đây là điều ít người biết.

"Bài ca Trái Đất được nhà thơ Định Hải viết khi dự liên hoan ở Đức. Sau này, ông về nước và 'chế biến' bài thơ thành các phiên bản lời khác nhau. Vì thế, lời bài hát Trái Đất này là của chúng mình không hoàn toàn giống lời thơ Bài ca Trái Đất. Ông Định Hải vốn am hiểu âm nhạc, nên đã viết ra ba phiên bản lời có thanh điệu gần giống nhau. Tôi chỉ phổ lời một là có thể hát được lời 2, lời 3", nhạc sĩ Trương Quang Lục nói.

Ông cũng bày tỏ sự tri ân với nhà thơ Định Hải, vì nếu không có bài thơ Bài ca Trái Đất, sẽ không có ca khúc Trái Đất này là của chúng mình vang lên ở nhiều quốc gia trên thế giới.

"Ca khúc từng được biểu diễn ở đại hội dành cho thiếu nhi quốc tế diễn ra tại Canada, với đại biểu các nước Anh, Pháp, Mỹ... cùng tham dự. Người thể hiện ca khúc khi đó cho biết giữa muôn vàn tác phẩm về thiếu nhi và hòa bình, Trái Đất này là của chúng mình mang ý nghĩa đặc biệt vì có những câu hát chống nạn phân biệt chủng tộc", nhạc sĩ Trương Quang Lục chia sẻ.

Trong gia tài sáng tác, Bài ca Trái Đất chính là huy chương, là thương hiệu của một đời thơ Định Hải.

Người phụ trách thiếu nhi vui vẻ, gần gũi

Nhà văn, nhà báo Nguyễn Như Mai nhận định nhà thơ Định Hải là "anh phụ trách thiếu nhi rất vui vẻ, gần gũi".

Trong những ngày sơ tán, nhà thơ Định Hải sáng tác và thể hiện những tiết mục rất hấp dẫn, hài hước, lại cùng các bạn đồng nghiệp biểu diễn múa rối được các em và bà con thích thú.

"Người làm thơ thì đông, làm thơ cho thiếu nhi tưởng là dễ, nhưng chỉ ít người theo đuổi và càng ít người thành công. Định Hải là cây đa cây đề trong số ít đó. Thơ Định Hải tiếp thu hồn cốt những đồng dao, ca dao dân gian để nâng tầm cho phù hợp với thời đại. Ông đã kết nối các câu tục ngữ thành một câu chuyện lý thú trong tác phẩm Những câu tục ngữ gặp nhau”, nhà văn Nguyễn Như Mai nói.

Định Hải quan niệm làm thơ cho thiếu nhi, không chỉ dành cho trẻ, mà các đối tượng khác cũng tìm thấy mình trong đó, nhất là các bậc cha mẹ. Ông đưa ra hình tượng một bài thơ như một củ hành bao bọc bởi nhiều lớp vỏ, bóc tách lớp vỏ này lại thấy lớp vỏ khác cho đến khi phát hiện cốt lõi bên trong. Đó chính là “ý tại ngôn ngoại” cho dù là thơ cho trẻ em.

Đơn cử, bài thơ về con chuồn chuồn kim chỉ có bốn câu với hình ảnh tinh tế, bên trong chứa đựng biết bao tình yêu thương.

Chuồn chuồn kim

Chuồn chuồn kim ơi, chuồn chuồn kim!

Bà đang đi tìm, đang đi tìm

Về giúp bà, giúp bà khâu áo

Cứ nghịch hoài ú tim, ú tim...

Theo nhà văn Nguyễn Như Mai, phần lớn thơ Định Hải dùng những câu ngắn, tung tẩy, bay nhảy, hợp với tâm lý trẻ em. Khi ông dùng thể lục bát lại rất giàu hình ảnh và âm điệu nhẹ nhàng.

Hơn nửa thế kỷ tâm huyết với văn học thiếu nhi

Nhà thơ Định Hải tên thật là Nguyễn Biểu, sinh năm 1937, quê xã Định Hải (nay thuộc xã Định Tân, Thanh Hóa). Ông là một trong những cây bút có nhiều đóng góp cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam, với hơn nửa thế kỷ gắn bó với những sáng tác dành cho trẻ em.

Nhà thơ Định Hải bắt đầu làm thơ từ khi còn học cấp hai. Từ năm 1954, thơ của ông đã xuất hiện trên báo với tên Nguyễn Biểu. Những sáng tác đầu tiên sớm được ghi nhận, trong đó Quê ta một dải Bắc - Nam giành giải Khuyến khích của báo Tiền Phong năm 1955.

Ông từng theo học Đại học Tổng hợp Hà Nội giai đoạn 1956-1959. Sau khi tốt nghiệp, Định Hải có thời gian công tác tại Bộ Giáo dục, sau đó làm biên tập viên Nhà xuất bản Kim Đồng. Ông từng giữ cương vị Tổng Biên tập tạp chí Tuổi xanh, Trưởng ban Văn học thiếu nhi - Hội Nhà văn Việt Nam.

Từ năm 1962, Định Hải sáng tác nhiều thể loại dành cho thiếu nhi như truyện ngắn, truyện thơ, thơ, hoạt cảnh và viết lời cho phim hoạt hình. Thơ thiếu nhi là mảng sáng tác để lại dấu ấn rõ nét nhất. Các tác phẩm tiêu biểu của ông có Chồng nụ chồng hoa, Hươu cao cổ, Nhành hoa trong vườn sớm, Bài ca Trái Đất, Bao nhiêu điều lạ, Thơ với tuổi thơ...

Nhiều sáng tác của Định Hải đi vào sách giáo khoa và gắn bó với nhiều thế hệ học sinh như Gọi bạn, Vẽ quê hương, Một mái nhà chung, Nếu chúng mình có phép lạ và Bài ca Trái Đất.

Bên cạnh sáng tác, Định Hải còn dành nhiều tâm huyết phát hiện, bồi dưỡng những cây bút trẻ như Khánh Chi, Cẩm Thơ, Hoàng Hiếu Nhân.

Năm 2007, nhà thơ Định Hải được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho các tác phẩm Những tục ngữ gặp nhau, Bài ca Trái Đất và Bao nhiêu điều lạ. Trước đó, ông nhận nhiều giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, T.Ư Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Hội Văn nghệ Hà Nội cho các tác phẩm viết cho thiếu nhi.