Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi, chia sẻ với Tiền Phong về những điều doanh nghiệp cần nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10.
“Mở đường” cho cái mới
Thưa ông, doanh nhân cần điều gì nhất từ thể chế để yên tâm đầu tư dài hạn, dám kinh doanh và làm giàu chính đáng?
Tôi cho rằng, điều cần thay đổi trước hết là chuyển từ tư duy Nhà nước quản lý, kiểm soát sang tư duy Nhà nước kiến tạo, phục vụ và bảo vệ quyền tự do kinh doanh.
Thể chế phải lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm; lấy quyền tự do kinh doanh, quyền tài sản và sự an toàn pháp lý làm nền tảng. Nhà nước chỉ quy định những gì pháp luật yêu cầu, còn doanh nghiệp được tự do làm những gì pháp luật không cấm.
Luật pháp phải minh bạch, ổn định, dễ dự đoán; giảm cơ chế xin – cho, hạn chế sự tùy nghi trong thực thi, không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự. Đặc biệt, cần chuyển từ tư duy “không quản được thì cấm” sang chủ động mở đường cho cái mới, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đầu tư và làm giàu chính đáng.
Cùng với đó là cải cách thủ tục hành chính, cải thiện thực chất môi trường đầu tư, nâng cao hiệu quả thực thi và đổi mới công tác thanh tra, kiểm tra theo tinh thần phục vụ, hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.
Theo ông, để doanh nghiệp không chỉ tồn tại mà có thể lớn lên, đầu tư dài hạn, đổi mới sáng tạo và vươn ra toàn cầu, đâu là những nút thắt cần tập trung tháo gỡ?
Thời gian qua, công tác hoàn thiện thể chế đã được tập trung cao và tháo gỡ nhiều nút thắt. Tuy nhiên, theo tôi, vẫn còn 5 lĩnh vực cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện.
Thứ nhất, quyền tài sản và quyền kinh doanh chưa được bảo vệ đầy đủ, nhất quán, khiến doanh nghiệp lo ngại rủi ro pháp lý và ngần ngại đầu tư dài hạn.
Thứ hai, thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ còn cao, làm suy giảm nguồn lực dành cho sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.
Thứ ba, doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong tiếp cận đất đai, vốn, công nghệ và nhân lực chất lượng cao, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp.
Thứ tư, cần có thêm cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn, nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển đổi số, tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu.
Thứ năm, thể chế thực thi chưa đồng bộ, vẫn còn tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm, làm gia tăng rủi ro và bất định cho doanh nghiệp.
Quốc hội cần tạo đột phá trong xây dựng pháp luật theo hướng đồng bộ, ổn định, dễ dự đoán; loại bỏ các quy định chồng chéo, những điều kiện kinh doanh không cần thiết; tăng cường giám sát trách nhiệm thực thi và đánh giá tác động thực chất của chính sách đối với doanh nghiệp.
Đặc biệt, cần thể chế hóa nguyên tắc bảo vệ quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh; bảo vệ người đổi mới sáng tạo và phân định rõ rủi ro trong kinh doanh với hành vi vi phạm pháp luật. Sự đột phá không chỉ nằm ở việc ban hành một đạo luật tốt, mà còn phải bảo đảm pháp luật được thực thi nhất quán, công bằng và có thể kiểm chứng bằng kết quả thực tế.
Ngay tại kỳ họp thứ 2 sắp khai mạc, Quốc hội sẽ xem xét một số dự án luật có tác động trực tiếp đến môi trường kinh doanh như Luật Đất đai (sửa đổi); Luật Đấu thầu (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập; Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa... Đây là những nội dung quan trọng, góp phần tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn về đất đai, đầu tư, quản trị, tiếp cận nguồn lực và tạo thêm dư địa để doanh nghiệp phát triển.
“Khế ước phát triển mới”
Một đạo luật tốt sẽ không phát huy hiệu quả nếu quá trình thực thi thiếu nhất quán. Theo ông, làm sao để thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và cuộc sống, đồng thời tạo không gian cho doanh nghiệp đổi mới?
Đây là vấn đề rất quan trọng. Thể chế thực thi phải đồng bộ, nhất quán. Nếu luật pháp minh bạch nhưng thực thi không nhất quán thì doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với rủi ro và bất định.
Vì vậy, bên cạnh xây dựng pháp luật, cần tăng cường giám sát trách nhiệm thực thi, đánh giá chính sách bằng kết quả thực tế và lấy hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp làm một trong những thước đo quan trọng.
Cải cách thủ tục hành chính cũng phải thực chất. Không chỉ giảm số lượng thủ tục mà quan trọng hơn là phải giảm thời gian, chi phí và những rủi ro không cần thiết cho doanh nghiệp. Công tác thanh tra, kiểm tra cần được thực hiện theo tinh thần phục vụ, hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.
Quan trọng hơn, theo tôi, phải tạo không gian cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, chủ động mở đường cho những mô hình kinh doanh mới, công nghệ mới và phương thức sản xuất mới.
Nếu nguồn lực của doanh nghiệp phải dành quá nhiều cho thủ tục và chi phí tuân thủ thì sẽ còn ít nguồn lực dành cho đổi mới sáng tạo. Vì vậy, cải cách thể chế cũng chính là cách giải phóng nguồn lực cho phát triển.
Có thể hình dung một quan hệ mới giữa Nhà nước và doanh nghiệp, trong đó hai bên cùng có trách nhiệm thay vì Nhà nước “cho” và doanh nghiệp “nhận”, thưa ông?
Hoàn toàn có thể. “Chung bước vươn xa” cần được cụ thể hóa thành một khế ước phát triển mới, dựa trên niềm tin, trách nhiệm và lợi ích hài hòa giữa Nhà nước và doanh nghiệp.
“Với tinh thần ‘chung bước vươn xa’, thông điệp của tôi là: tin tưởng lẫn nhau, cùng kiến tạo, đồng hành phát triển. Nhà nước cần tiếp tục kiến tạo một môi trường thể chế thông thoáng, minh bạch, an toàn; bảo vệ quyền tài sản, quyền kinh doanh hợp pháp; tạo điều kiện để doanh nghiệp cạnh tranh bình đẳng và phát triển”.
Nhà nước cam kết kiến tạo một thể chế minh bạch, ổn định, chi phí thấp; bảo vệ quyền tài sản, quyền kinh doanh hợp pháp; đối xử bình đẳng và đồng hành cùng doanh nghiệp.
Về phía doanh nhân, cần cam kết làm giàu chính đáng, tuân thủ pháp luật, kinh doanh có trách nhiệm, đổi mới sáng tạo, tạo việc làm và đóng góp cho sự phát triển của đất nước.
Khế ước ấy không thể chỉ dừng ở những lời cam kết, mà phải được cụ thể hóa bằng chính sách rõ ràng, cơ chế giám sát minh bạch và trách nhiệm giải trình của cả hai phía. Nhà nước giữ lời hứa về một môi trường thể chế ổn định, minh bạch và an toàn; doanh nghiệp thực hiện cam kết phát triển bằng tinh thần tuân thủ, đổi mới sáng tạo và trách nhiệm với cộng đồng.
Niềm tin không được tạo dựng bằng lời hứa mà bằng những hành động có thể nhìn thấy và kiểm chứng. Còn thịnh vượng chỉ có thể được tạo ra khi Nhà nước và doanh nghiệp cùng đồng hành, cùng chia sẻ trách nhiệm và cùng hướng tới một mục tiêu phát triển dài hạn.
Trân trọng cảm ơn ông!
