Bán hàng livestream: Những khoảng trống né thuế, quảng cáo sai sự thật từng bước bị chặn

Thời gian dài vừa qua, mạng xã hội xuất hiện những nhân vật “giang hồ mạng” nổi lên bằng video, hình ảnh gây sốc, phát ngôn dậy sóng gây tranh cãi. Phía sau những ồn ào ấy, tranh thủ "sức nóng" tên tuổi, không ít người nhanh chóng bước vào một cuộc chơi khác: Bán hàng, livestream, quảng cáo và tạo ra những dòng tiền khổng lồ.

Vụ vợ chồng Lê Văn Phú (Phú Lê) - Lã Thúy Kiều là ví dụ điển hình. Theo cơ quan điều tra, hai người thuê gia công, buôn bán nhiều sản phẩm, trong đó Loramen - sản phẩm tăng cường sinh lý nam giới - được quảng cáo nhiều trên mạng xã hội. Phú Lê khai chưa sử dụng, chưa tìm hiểu đầy đủ về sản phẩm và hồ sơ liên quan nhưng vẫn quảng cáo, đồng thời thừa nhận đã quảng cáo quá công dụng.

Từ vụ việc này, cơ quan điều tra mở rộng và khởi tố TikToker “cô giáo Hương” liên quan hoạt động quảng cáo, bán Loramen với chất lượng không đúng như bản chất của sản phẩm. Số tiền thu lời bất chính được xác định là hơn 11,6 tỷ đồng.

“Giang hồ mạng" khác là Huấn "Hoa Hồng" cùng vợ và các đồng phạm bị điều tra liên quan hoạt động mua bán nước hoa với tổng doanh thu hơn 300 tỷ đồng. Theo cơ quan điều tra, doanh thu không được phản ánh đầy đủ trong sổ sách kế toán, không xuất hóa đơn giá trị gia tăng.

Những con số gây "choáng" chưa dừng lại ở đó. Bên cạnh các "giang hồ mạng", không ít nhân vật được xem là người có sức ảnh hưởng, nổi tiếng qua những chiêu trò, phát ngôn gây shock cũng gia nhập "đường đua" bán hàng livestream. Một trong số đó là Hoàng Hường, đã bị khởi tố cùng 5 bị can khác về tội “vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”.

Cũng nổi lên từ những phiên livestream, Hằng Du Mục từng được cộng đồng mạng gọi là “chiến thần” chốt đơn. Trong vụ kẹo Kera, Hằng Du Mục cùng Thùy Tiên, Quang Linh và những người liên quan đã nhiều lần livestream quảng bá sản phẩm, giới thiệu kẹo được làm từ 10 loại rau củ tươi sạch. Tuy nhiên, kết quả giám định sau đó cho thấy hàm lượng chất xơ trong sản phẩm không đúng với nội dung quảng cáo.

Chỉ sau 6 phiên livestream, thu hút hàng trăm nghìn lượt xem, hơn 129.000 hộp kẹo được bán ra, mang về doanh thu hơn 17,5 tỷ đồng. Số tiền hưởng lợi bất chính được xác định hơn 12,4 tỷ đồng.

Nhìn từ những vụ án liên quan người nổi tiếng trên mạng xã hội, luật sư Nguyễn Văn Được - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và tư vấn thuế Trọng Tín, cho rằng, việc bỏ ngoài sổ sách, không xuất hóa đơn để giảm nghĩa vụ thuế không phải thủ đoạn mới. Điểm đáng chú ý là hoạt động này ngày càng phức tạp hơn, được thực hiện qua nhiều chủ thể, kênh bán hàng và những cách thức khác nhau.

Theo ông Được, giữa tránh thuế và trốn thuế có một ranh giới rất mong manh. “Tránh thuế là sử dụng những quy định mà pháp luật cho phép để tối ưu hóa, giảm nghĩa vụ thuế. Còn trốn thuế là vi phạm quy định pháp luật để giảm số thuế phải nộp”, ông nói.

Vì vậy, người kinh doanh không thể tự suy diễn rằng chỉ cần chia nhỏ hoạt động, thay đổi hình thức kinh doanh hoặc áp dụng một cơ chế dành cho nhóm đối tượng là có thể mặc nhiên giảm nghĩa vụ thuế.

Tuy nhiên, theo ông Được, điều quan trọng hơn cả là khả năng phát hiện và sức răn đe của pháp luật. Trong thời gian dài, nếu người kinh doanh cho rằng, việc giấu doanh thu khó bị phát hiện và rủi ro pháp lý thấp, hành vi vi phạm có thể tiếp tục xuất hiện. Điều này đang thay đổi khi dữ liệu ngày càng được kết nối.

“Không thể nói là sẽ hết hoàn toàn. Nhưng với việc quản lý ngày càng chặt, dữ liệu ngày càng đầy đủ và xử lý nghiêm minh hơn, những hành vi như vậy chắc chắn sẽ khó thực hiện và khó che giấu trong thời gian dài”, ông Được nhận định.

Ngành thuế đã nắm thông tin khoảng 250 triệu tài khoản ngân hàng, trong đó khoảng 200 triệu tài khoản cá nhân. Theo ông Đặng Văn Thành - Phó Chi cục trưởng Chi cục Thuế Thương mại điện tử, Cục Thuế, Bộ Tài chính, ngành thuế sẽ tiếp tục mở rộng quản lý toàn bộ hoạt động kinh tế số, đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng AI và Big Data để phân tích dòng tiền, nhận diện rủi ro và phòng, chống gian lận thuế.

Cơ quan thuế cũng tăng cường phối hợp với các nền tảng trung gian để chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ dữ liệu. Với các nền tảng thương mại điện tử có chức năng thanh toán, việc khấu trừ, khai và nộp thuế thay đối với hộ, cá nhân kinh doanh và nhà cung cấp nước ngoài được triển khai theo quy định.

Từ ngày 1/7/2026, Luật Thương mại điện tử 2025 và Nghị định 248/2026 có hiệu lực, đặt hoạt động kinh doanh trên môi trường số vào một khuôn khổ quản lý chặt chẽ hơn.

Theo bà Lê Thị Hà - Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử - Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), các quy định mới tập trung vào ba dòng thông tin cốt lõi: Chủ thể, nguồn hàng và luồng tiền.

Đối với chủ thể kinh doanh, toàn bộ người bán tham gia trên các nền tảng thương mại điện tử phải được xác thực danh tính bằng mã số định danh thống nhất với mã số thuế và số căn cước công dân. Đồng thời, người bán bắt buộc phải sử dụng tài khoản thanh toán chính chủ của cá nhân, hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp để thực hiện giao dịch, qua đó bảo đảm việc quản lý và truy vết dòng tiền.

Đây chính là điểm mà những vụ án vừa qua cho thấy khoảng trống từng tồn tại. Nếu trước đây một phiên livestream có thể diễn ra trước hàng trăm nghìn người nhưng phía sau là một hệ thống dữ liệu rời rạc, thì xu hướng quản lý mới là kết nối các "mảnh ghép" ấy lại: người bán, sản phẩm, giao dịch và dòng tiền.

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, cho rằng khi dữ liệu từ tài khoản thanh toán, sàn thương mại điện tử, đơn vị giao nhận và nền tảng bán hàng ngày càng được đối chiếu, việc kê khai doanh thu sẽ minh bạch hơn. Tuy nhiên, gian lận có thể chuyển sang tinh vi hơn như phân tán dòng tiền, sử dụng nhiều tài khoản, giao dịch ngoài nền tảng hoặc tạo khoảng cách giữa người thực tế kinh doanh và chủ thể đứng tên.

Vì vậy, quản lý cần chuyển dần từ kiểm tra thủ công sang dựa trên dữ liệu và dấu hiệu rủi ro, tập trung vào những trường hợp có chênh lệch bất thường giữa doanh thu, dòng tiền, đơn hàng và thông tin kê khai.

Ông Huy cũng lưu ý vấn đề nguồn gốc, chất lượng sản phẩm và tính trung thực của quảng cáo. Với người có ảnh hưởng, sức tác động đến quyết định mua hàng thường lớn hơn người bán thông thường, vì thế sức ảnh hưởng càng lớn thì trách nhiệm với thông tin cung cấp cho khách hàng càng cao.

Theo ông, người có ảnh hưởng khi bán hoặc giới thiệu sản phẩm nên chủ động cung cấp thông tin phù hợp về nguồn gốc, khả năng truy xuất, hồ sơ chất lượng, kiểm định, chứng nhận và đơn vị sản xuất, phân phối. Với nhóm hàng có yêu cầu quản lý đặc thù, điều kiện lưu hành và chất lượng càng cần được kiểm soát chặt.

Về phía cơ quan quản lý, không nhất thiết phải kiểm tra mọi livestream mà nên ưu tiên sản phẩm có nguy cơ cao, doanh thu lớn, phản ánh bất thường hoặc dấu hiệu vi phạm.

Theo ông Huy, mục tiêu không phải làm chậm livestream hay thương mại điện tử, mà là nâng chất lượng thị trường, để người bán được kinh doanh thuận lợi, doanh nghiệp tuân thủ được bảo vệ, cơ quan quản lý có dữ liệu giám sát và người tiêu dùng được tiếp cận sản phẩm an toàn, thông tin đáng tin cậy.

“Khi sức ảnh hưởng đi cùng trách nhiệm, dữ liệu đi cùng minh bạch và công nghệ đi cùng giám sát”, livestream có thể không chỉ là công cụ bán hàng, mà còn trở thành động lực phát triển lành mạnh của kinh tế số.