Đêm quyết định: Điều khiến đàm phán Mỹ - Canada vỡ vụn phút chót

Sụp đổ bất ngờ

Các quan chức Mỹ nói Washington đã đưa ra thỏa thuận thương mại tốt nhất dành cho Canada so với bất kỳ quốc gia nào khác. Người Canada lại cho rằng đó là một thỏa thuận tồi. Khi những giờ cuối cùng trôi qua, cả hai bên càng giữ chặt lập trường.

Một nhà đàm phán Canada ví tình hình lúc đó như thể “những bóng người đột nhiên xuất hiện trong phòng”, đưa ra vấn đề mà trước đó được cho là đã giải quyết xong.

Tại Ottawa, Thủ tướng Mark Carney vừa kết thúc cuộc điện thoại với ông Doug Ford - Thủ hiến tỉnh Ontario. Ông Ford nói thẳng với ông Carney: Đừng chấp nhận thỏa thuận.

Ông Ford nói với Thủ tướng Carney, rằng ông sẽ không đáp ứng yêu cầu quan trọng của Mỹ: Bỏ lệnh cấm bán rượu Mỹ mà ông và hầu hết các thủ hiến tỉnh khác đã áp dụng. Theo ông Ford, mức thuế mà Mỹ áp với thép và ô tô Canada vẫn quá cao để các ngành này có thể tồn tại lâu dài.

Thủ tướng Carney gọi cho nhóm đàm phán của Canada tại Washington để cập nhật tình hình. Sau đó, ngay sau 22h30, ông quyết định dừng đàm phán và yêu cầu họ trở về nước.

Với quyết định đó, 1 tháng đàm phán căng thẳng nhằm ngăn Mỹ áp mức thuế mới lên Canada bất ngờ sụp đổ, mở ra cuộc chiến thương mại toàn diện giữa hai quốc gia vốn là đồng minh thân thiết.

Có rất nhiều điểm bế tắc. Trong những giờ cuối, các nhà đàm phán tranh cãi về quy định của Canada nhằm thúc đẩy phim ảnh và chương trình truyền hình bằng tiếng Pháp trên mạng, cũng như đòi hỏi của chính quyền Mỹ muốn quyết định mức thuế thép mà Canada áp với các quốc gia khác.

Về phần mình, Canada đòi Mỹ đối xử ưu đãi hơn với ô tô, xe điện và các sản phẩm làm từ kim loại; cuối cùng Ottawa rút lại đề nghị hợp tác khôi phục đường ống Keystone XL mà Tổng thống Trump mong muốn từ lâu, báo New York Times dẫn lời những người am hiểu cuộc đàm phán cho biết.

Ngày 24/8, sau khi đàm phán đổ vỡ, ông Trump tuyên bố sẽ nâng thuế với toàn bộ ô tô, xe tải, phụ tùng ô tô và thép từ Canada lên 50%, bắt đầu từ ngày 1/1/2027. Ông gọi các quan chức Canada là những “kẻ hề”, đến từ “một trong những quốc gia tồi tệ nhất thế giới để đàm phán”.

“CHÚNG TA KHÔNG CẦN CANADA, HỌ MỚI CẦN CHÚNG TA!”, Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội.

Ông Carney đáp trả: “Thái độ tại bàn đàm phán, rằng Canada là một công ty con của Mỹ, là điều chúng tôi sẽ không chấp nhận”.

Giờ đây, Thủ tướng Carney chuẩn bị công bố các biện pháp thuế trả đũa Mỹ.

Điều dẫn đến sự đổ vỡ là câu chuyện về những khác biệt mang tính căn bản giữa hai nước - từ ý thức hệ, kinh tế đến chính trị. Cuối cùng, ông Carney quyết định thách thức ông Trump và chấp nhận đối mặt với những sức ép kinh tế, chính trị từ phía Tổng thống Trump.

Đường ống Keystone XL

“Đường ống Keystone XL vĩ đại, từ lâu đã bị Joe Biden giết chết, có thể sẽ được đánh thức từ dưới mồ!”, ông Trump viết trong bài đăng trên mạng xã hội tối 18/8, trong đó ông cũng tuyên bố Mỹ và Canada đã đạt được một “THỎA THUẬN!”.

Việc ông Trump muốn mở rộng đường ống Keystone XL là điều ai cũng biết. Dự án được thiết kế để vận chuyển dầu từ Canada đến vùng Bờ Vịnh Mỹ, nhưng đã bị cựu Tổng thống Biden hủy bỏ năm 2021.

Ông Carney từng nêu ý tưởng khôi phục dự án khi ông thực hiện chuyến thăm Nhà Trắng năm ngoái.

Các quan chức cho biết, khi ông Carney và ông Trump điện đàm vào đầu tuần trước, ông Carney một lần nữa đề cập đến đường ống, nói rằng nếu đạt được thỏa thuận thuế quan phù hợp, Canada sẽ cân nhắc khôi phục phần đường ống của mình. Một cựu quan chức được thông báo về cuộc đàm phán cho biết ông Trump rất phấn khích.

Nhưng đến 21/8, ý tưởng về Keystone XL một lần nữa bị chôn vùi. Một quan chức Mỹ cho biết trong những giờ cuối cùng, Canada tỏ ra không muốn hợp tác. Một quan chức Canada nói thỏa thuận thương mại mà Mỹ đưa ra chưa đủ tốt để việc khôi phục đường ống trở nên hợp lý.

Can thiệp phút chót

Các nhà đàm phán Canada vốn quen làm việc với Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer, người từng tham gia đàm phán Hiệp định Thương mại Mỹ - Mexico - Canada (USMCA) trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump.

Nhưng nhiều vấn đề mà Canada quan tâm nhất lại thuộc phạm vi phụ trách của Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick.

Ông Lutnick - cựu chuyên gia môi giới trái phiếu nổi tiếng cứng rắn - phụ trách các chính sách thuế của chính quyền lĩnh vực ô tô, xe tải, thép và nhôm. Ông giữ lập trường cứng rắn về những vấn đề này - những vấn đề cuối cùng khiến đàm phán đổ vỡ.

Các nhà đàm phán Mỹ và Canada từng kỳ vọng đạt một thỏa thuận toàn diện sau khi Tổng thống Trump đe dọa áp thuế 50% lên hàng trăm sản phẩm Canada. Ottawa chủ động đề xuất đàm phán, nhằm xử lý cả mức thuế hiện hành và những đe dọa mới. Washington muốn Canada giảm thuế trả đũa hàng Mỹ và dỡ bỏ các rào cản mà Mỹ cho là bất công đối với nông nghiệp, năng lượng và thương mại kỹ thuật số.

Tối 18/8, hai bên thống nhất những nét chính của thỏa thuận, khiến ông Trump tạm hoãn áp thuế đến nửa đêm 21/8 để hoàn tất thủ tục. Tuy nhiên, khi đi vào chi tiết, đặc biệt về kim loại và ô tô, bất đồng nhanh chóng xuất hiện.

Bộ trưởng Lutnick phản đối một số đề xuất của Canada về giảm thuế ô tô, thép và nhôm. Các doanh nghiệp Mỹ cũng vận động chính quyền duy trì biện pháp bảo hộ.

Ông Lutnick đề nghị hạn chế lượng nhôm Canada được hưởng mức thuế thấp hơn, đồng thời yêu cầu không giảm thuế với xe tải hạng nặng như với ô tô. Đây là “lằn ranh đỏ” của Canada, bởi nước này sản xuất nhiều mẫu xe tải GM Silverado và Ford F-350, F-450 tại Ontario.

Các quan chức Nhà Trắng bác bỏ thông tin, rằng việc ông Lutnick can thiệp khiến đàm phán chệch hướng. Tại Canada, ông Lutnick đã trở thành “nhân vật phản diện” trong mắt nhiều người.