Lê Đạt-Bóng chữ ngả dài trên đường chữ

Lê Đạt-Bóng chữ ngả dài trên đường chữ
TP - Đúng như tên tọa đàm tối 31-3 tại Trung tâm văn hóa Pháp, bạn bè, đồng nghiệp, khán giả dành gần ba tiếng đồng hồ nói nhiều đến thơ và con người Lê Đạt.
Quang cảnh buổi tọa đàm “Lê Đạt – Bóng chữ ngả dài trên đường chữ” Ảnh: N Thiện
Quang cảnh buổi tọa đàm “Lê Đạt – Bóng chữ ngả dài trên đường chữ” Ảnh: N Thiện .

“Chúng ta lại có dịp sửng sốt, kinh ngạc, thán phục những gì Lê Đạt để lại cho đời… Lê Đạt đánh cược cả đời vào mấy tên gọi Bóng chữ, Đường chữ, Phạm Xuân Nguyên mở lời cho ăm ắp lời bình về Lê Đạt. Nhà phê bình Đỗ Lai Thúy luôn đặt nhà thơ Trần Dần cạnh người bạn Lê Đạt, để thấy chuyển biến về ngôn ngữ, đặc biệt là những tìm tòi chữ, tầng chữ.

“Cuộc cách mạng ngôn ngữ thơ có được sau thời kỳ Nhân văn giai phẩm, do các ông cách li với xã hội, rơi vào sự cô đơn, dồn tới một là cách mạng hai là chết”, ông Đỗ Lai Thúy nhắc đến căn nguyên tìm tòi ở Lê Đạt.

Ông Đỗ Lai Thúy cho rằng, chính kiểu sáng tạo độc đáo này của Lê Đạt khiến những ai đọc ông bằng hệ hình thơ cũ sẽ thấy thơ Lê Đạt không mới, nặng về kỹ thuật. Từ đó hiểu nhầm danh hiệu tự phong phu chữ của nhà thơ, mà không hiểu rằng kỹ thuật đó không phải là thủ công hoặc cơ giới mà kỹ thuật của công nghệ cao, kỹ thuật gien, của thời đại tin học. Kĩ thuật ấy không ở bàn tay, khối óc mà ở sự minh thông.

Nhà thơ Dương Tường- bạn thân của Lê Đạt: “Thơ Lê Đạt phá vỡ sự liên tục, chúng tôi vẫn bàn với nhau trong cách tân thơ phải từ bỏ tuyến tính. Một trong số người thầy của chúng tôi trong cách tân là Mallarmé. Một chữ của Lê Đạt chọn có khi đến mất ngủ. Cái đẹp của thơ Lê Đạt là ở chỗ hiện đại mà lại rất thường “Chiều Âu Lâu/ bóng chữ động chân cầu” hay Em vẫn đây mà em ở đâu”. Cái đa nghĩa của thơ Lê Đạt nằm ở trong cố gắng tìm tòi ấy”. Dương Tường nhắc lại câu nói tâm đắc: “Gợi lên trong một cái bóng” (Mallarmé), đó là bóng chữ cả đời Lê Đạt theo đuổi.

“Tóc trắng tầm xanh qua cầu với gió/Đùi bãi ngô non/ngo ngó sông đầy/Cây gạo già lơi tình lên hiệu đỏ/La lả cành/cởi thắm/để hoa bay” (trích Quan họ). Dương Tường cho đó là một trong số bài hay nhất của Lê Đạt. Bởi: “tôi chưa bàn đến chất nhục cảm trong bài thơ, nhưng tôi muốn nói những chữ đặt vào đấy đều gợi cho ta nghĩ đến nghĩa khác. Thơ Lê Đạt nhiều khi như trò chơi ghép hình, những miếng lung tung ở đâu ấy, nhưng tự nhiên nó tụ lại”.

“Phu chữ” gắn với Lê Đạt, đánh giá lao động khổ cực của ông trong suốt mấy chục năm viết. “Nhà thơ làm chữ chủ yếu không phải ở nghĩa “tiêu dùng”, nghĩa tự vị, mà ở diện mạo, âm lượng, độ vang vọng, sức gợi cảm của chữ trong tương quan hữu cơ với câu thơ, bài thơ” (chữ Lê Đạt). Ông quan niệm: Mọi câu thơ hay đều kỳ ngộ / Hẳn phải siêng năng, có lòng thành / và nhất là biết chờ / người đẹp vỏ chữ bước ra / giờ các con phe đi ngủ.

Nhà thơ Hữu Việt-người từng được tín nhiệm giao bản thảo đánh máy- chia sẻ: “Đánh máy thơ Lê Đạt nhầm là chuyện thường xuyên, vì ông không quen dùng những từ có sẵn, ông chọn “ngây ngơ” chứ không phải “ngây ngô”: Tuổi lú lẫn/ngược nhầm ga trẻ dại/Hay ngây ngơ không biết lối về già/Thơ thẩn chữ ngã ba.

Trong trí nhớ của nghệ sĩ Ngọc Thụ, mấy chục năm quen biết Lê Đạt, chưa bao giờ thấy ông ta thán hay bất mãn về “tai nạn nghề nghiệp” (Nhân văn giai phẩm). Chính vì nét thâm trầm ấy mà thưở nhỏ con cái nhà thơ không biết cha mình là nhà thơ lớn thế nào. “Tôi cứ nghĩ cha mình là bảo vệ”, lời chị Đào Phương Liên.

Lê Đạt, trước hết và chủ yếu, là một nhà thơ. Các nhà khác nơi ông, đó là nhà hoạt động xã hội, nhà văn hóa, nhà nhân văn…(Đỗ Lai Thúy).

Ngoài thơ, độc giả biết đến ông qua các tập truyện ngắn Mi là người bình thường (2007), Hèn đại nhân (1994). U75 từ tình gồm thơ và đoản ngôn in năm 2007 là tập cuối cùng trước khi ông qua đời. Trong tuyển tập Lê Đạt-Đường chữ (2009), ngoài thơ còn có cả phần tiểu luận, với một số bài viết thú vị: Chữ bầu nên nhà thơ, Bản sắc dân tộc, thêm một số bài viết vế bạn thơ Khương Hữu Dụng, Hoàng Cầm.

Cùng chuyên mục

Cần Thơ rộn ràng đêm khai hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo

Cần Thơ rộn ràng đêm khai hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo

TPO - Tối 21/11, tại Công viên 30 Tháng 4 (phường Phú Lợi, TP. Cần Thơ), chương trình nghệ thuật với chủ đề Sắc màu di sản phương Nam diễn ra, chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và khai mạc Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo TP. Cần Thơ năm 2026.

Chưởng Kim Dung lên màn ảnh nhỏ, Tiểu Long Nữ (Lưu Diệc Phi) và Dương Quá (Huỳnh Hiểu Minh)

Ai còn đọc truyện chưởng Kim Dung?

TP - 15 tác phẩm của Kim Dung vừa được mua bản quyền xuất bản, mở đầu bằng bộ Thiên long bát bộ dự kiến ra mắt tháng 12. Hơn nửa thế kỷ sau cơn sốt kiếm hiệp tại Việt Nam, một số người bắt đầu hoài nghi về sức hút của những pho truyện dài trong đời sống hôm nay.

Đạo diễn Đặng Thái Huyền, Hàm Trần, Khương Ngọc đổ bộ Hải Phòng

Đạo diễn Đặng Thái Huyền, Hàm Trần, Khương Ngọc đổ bộ Hải Phòng

TPO - Dàn đạo diễn nổi danh như Đặng Thái Huyền, Hàm Trần, Khương Ngọc và nhiều nhà sản xuất, diễn viên điện ảnh quy tụ tại Hải Phòng dự Diễn đàn điện ảnh. Phát biểu tại cuộc họp trước thềm diễn đàn chiều 21/11, Phó Chủ tịch UBND TP Hải Phòng cam kết thành phố giảm 20-30% chi phí lưu trú, rút ngắn 50% thủ tục hành chính đối với các đoàn làm phim.

Tiếng trống mở cõi bên Hồ Gươm

Tiếng trống mở cõi bên Hồ Gươm

TPO - Một chiêng, một trống cái và 100 trống trung cùng khởi vang, báo hiệu lễ dâng hương trước Tượng đài Vua Lý Thái Tổ sáng 21/11. Qua hệ thống loa truyền thanh, lời chúc văn và trích đoạn Chiếu dời đô vang khắp không gian Hồ Gươm cho toàn thể nhân dân cùng lắng nghe.

Giải đua ghe Ngo Vĩnh Long mở rộng diễn ra ngày 21–22/11 tại sông Láng Thé, quy tụ 13 đội từ Vĩnh Long, An Giang và Cà Mau trong Lễ hội Ok Om Bok.

Mãn nhãn màn ghe Ngo tranh tài ở Vĩnh Long

TPO - Chiều 21/11, tại sông Láng Thé, xã Bình Phú và phường Nguyệt Hóa, UBND tỉnh Vĩnh Long tổ chức khai mạc Giải đua ghe Ngo tỉnh Vĩnh Long mở rộng. Hoạt động trong chuỗi sự kiện của Tuần lễ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam và Lễ hội Ok Om Bok năm 2026.

Nơi vẻ đẹp 54 dân tộc anh em cùng được tôn vinh

Nơi vẻ đẹp 54 dân tộc anh em cùng được tôn vinh

TPO - Lễ hội là nơi hội tụ và lan tỏa tinh thần Đại đoàn kết toàn dân tộc - nơi vẻ đẹp của 54 dân tộc anh em cùng được tôn vinh trong một Việt Nam hòa bình, hạnh phúc. Những sắc màu văn hóa, di sản nghệ thuật và giá trị truyền thống không chỉ được tái hiện mà còn được tiếp nối bằng sức sáng tạo của các thế hệ hôm nay.

DatVietVAC và bài toán đưa IP giải trí Việt ra thị trường quốc tế

DatVietVAC và bài toán đưa IP giải trí Việt ra thị trường quốc tế

TPO - Không dừng lại ở sức hút sân khấu hay những nhịp cầu giao lưu văn hóa Việt - Mỹ, hành trình đưa Vũ trụ say hi ra thị trường quốc tế của DatVietVAC cho thấy cách một doanh nghiệp nội địa chủ động làm chủ tài sản trí tuệ, đa dạng hóa mô hình khai thác bản quyền và đặt mục tiêu tăng trưởng dài hạn cho công nghiệp văn hóa Việt.

Khám phá văn hóa ẩm thực Italia

Khám phá văn hóa ẩm thực Italia

TPO - Từ lịch sử hàng nghìn năm đến những trải nghiệm nếm thử và khả năng kết hợp với món ăn Việt Nam, dầu ô liu extra virgin trở thành điểm nhấn tại hội thảo chuyên đề diễn ra Hà Nội trong khuôn khổ Tuần lễ Ẩm thực Italia trên Thế giới lần thứ 11.

Khai mạc Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hồ Gươm

Khai mạc Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hồ Gươm

TPO - Phát biểu tại lễ khai mạc Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng khẳng định mỗi cuộc gặp gỡ, mỗi trải nghiệm có thể gieo thêm một tình yêu với Hà Nội, một niềm tự hào về văn hóa Việt Nam và một ý thức trách nhiệm đối với những giá trị mà cha ông đã trao truyền.

Hai tiến sĩ hóa thân thành cô giáo vùng cao

Hai tiến sĩ hóa thân thành cô giáo vùng cao

TPO - Một ngày sau khi đón nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, PGS.TS.NSƯT Tân Nhàn ra mắt MV "Em là cô giáo vùng cao" nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, với sự tham gia của TS, ca sĩ Thu Hà - người bạn thân gần 25 năm của Tân Nhàn.

Miễn phí vé 17 tuyến xe buýt và Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên

Miễn phí vé 17 tuyến xe buýt và Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên

TPO - Trước thềm lễ khai mạc Đại hội Thể thao toàn quốc lần thứ X tối 21/11, TPHCM hoàn thiện các khâu tổ chức, từ sân khấu bên sông Sài Gòn đến phương án đi lại, lưu trú cho các đoàn. Thành phố cũng kết nối sự kiện thể thao với những hoạt động giới thiệu lịch sử, văn hóa và con người Nam Bộ.