Di tích bị lãng quên

Toàn cảnh lăng mộ Đoàn Quý Phi trong hoang tàn
Toàn cảnh lăng mộ Đoàn Quý Phi trong hoang tàn
TP - Hàng chục di tích, phế tích cấp tỉnh, cấp quốc gia ở Quảng Nam đang đứng trước nguy cơ bị xóa sổ bởi thời gian và sự quên lãng của con người. Phải chăng chúng ta đang chỉ nhìn thấy Hội An, Mỹ Sơn mà bỏ qua nhiều địa chỉ có ý nghĩa văn hóa lớn?
Toàn cảnh lăng mộ Đoàn Quý Phi trong hoang tàn
Toàn cảnh lăng mộ Đoàn Quý Phi trong hoang tàn . Ảnh: Nam Cường

Trời âm u, thi thoảng những con gió len vào da thịt lạnh như cắt, con đường lên thánh địa Mỹ Sơn héo hút đổ dài bên triền sông Thu. Bên đường, bóng cờ lau trắng phau phơ phất.

Thương phận dâu tằm

Người xứ Quảng quan niệm tháng 10 (âm lịch), lúc lau trổ bông trắng xóa là vùng trũng hạ lưu Vu Gia - Thu Bồn không còn lũ. Rừng lau bời bời bên bờ sông đẩy lùi ký ức dâu tằm về dĩ vãng. Phận dâu tằm Duy Xuyên giờ cũng chỉ là những ký ức mỏng manh trong trí nhớ của lớp người già. Con dân Duy Xuyên giờ đã đóng khung gác cửi tứ tán vào Nam làm ăn bởi cái đói nghèo và... tránh lụt.

Ký ức dâu tằm, có chăng chỉ tái hiện qua vài lần lễ hội, nơi người ta đua nhau phục dựng để cánh phóng viên quay phim chụp ảnh. Phận dâu tằm, dẫu sao vẫn còn được hiện diện trong nhiều lễ hội, còn số phận lăng mộ của bà chúa dâu tằm hiu hắt hơn nhiều.

Cũng đã lâu lắm rồi tôi không về lại Mỹ Sơn, giờ đi ngang làng Chiêm Sơn hỏi lăng mộ Đoàn Quý Phi lại càng khó gấp bội. Con đường vào mộ bà giờ đã khác xưa, lổn nhổn đất đá trong khung cảnh tiêu điều. Tôi khựng lại bên đường bởi tấm bảng lờ mờ không rõ chữ: “Lăng mộ Đoàn Quý Phi - Di tích lịch sử được xếp hạng cấp tỉnh theo QĐ số 436 QĐ/UBND ngày 15-2-2005 của UBND tỉnh Quảng Nam. Nghiêm cấm mọi hành vi xâm hại di tích - Phòng Văn hóa - Thể thao huyện Duy Xuyên”.

Sách xưa chép lại, bà Đoàn Quý Phi (1601-1661) người gốc Duy Trinh, là vợ của Hiếu Chiêu Hoàng đế Nguyễn Phúc Lan (1563-1648) và là thân mẫu của Hiếu Triết Hoàng đế Nguyễn Phúc Tần. Lăng mộ của bà được xem là lăng mộ cổ nhất triều Nguyễn ở phía Nam, được xây dựng vào thế kỷ 16.

Hằng năm cứ đến ngày 24-3 âm lịch, nhân dân quanh vùng và tộc họ thường làm lễ dâng hương để tưởng niệm. Người dân xứ Quảng, đặc biệt vùng Duy Trinh mang ơn bà Đoàn Quý Phi bởi bà là người khai sinh nghề trồng dâu nuôi tằm dệt lụa. Bà được mệnh danh là Bà chúa Tằm Tang.

Con dân xứ Quảng, từ Điện Bàn, Đại Lộc đến Duy Xuyên còn truyền lại giai thoại cuộc gặp gỡ vô cùng lãng mạn giữa Chúa thượng Nguyễn Phúc Lan và bà bằng mấy câu thơ: Tai nghe Chúa ngự thuyền rồng-Thiếp thương phận thiếp má hồng nắng mưa-Thuyền rồng Chúa ngự nơi đâu-Thiếp thương phận thiếp hái dâu một mình.

Tôi còn nhớ độ tháng trước, không tin lời anh bạn ở Duy Trinh, cá rằng làng dâu tằm giờ chỉ còn đúng… một hộ trồng dâu nên đã lên đường về Duy Trinh, không ngờ sự thật còn thê thảm hơn nhiều. Mấy trăm hộ dân Duy Trinh ngàn đời sống nhờ những triền dâu xanh mướt bên dòng Thu Bồn giờ gác cửi lên mái bếp, tứ tán đi làm ăn xa.

Tiếng thoi đưa lách cách giờ không còn, triền dâu xanh mướt nhường chỗ cho lau lách cỏ dại. Lão nông Nguyễn Điền Quang (Chiêm Sơn) nói: “Lụa tơ tằm làm thủ công bán chẳng ai mua, đẹp thì có đẹp nhưng giá rẻ mạt khiến bà con bỏ nghề. Vẫn biết là giữ gìn truyền thống nhưng đói quá chịu không thấu”.

Chẳng hiểu sao, bỏ dâu tằm nhưng những bãi bồi ven sông Thu cũng không làm nên trống gì. Số phận dâu tằm của Bà chúa Tằm Tang đã thế, lăng mộ bà cũng chẳng nghĩa lý gì, bởi ven chân núi Chiêm Sơn kia, nói không chừng vài năm nữa chỉ còn là phế tích.

Hoang tàn

Nhờ tấm biển lờ mờ không rõ chữ, tôi vạch lối tìm đường vào khu lăng mộ. Nhưng tuyệt nhiên, ngoài đất đá bùn lầy và những đống phân trâu bò bẩn thỉu, không thể thấy đường vào. Mãi sau, một cậu bé chăn trâu ven núi, mới chạy đến mách rằng, đi vòng sang phía bên kia, nơi mép ruộng sình lầy, mới thấy hai cái cổng sơn vàng đã gỉ mắt sét mở toang hoác.

Không nhờ tấm biển này, ai biết lăng mộ Đoàn Quý Phi?
Không nhờ tấm biển này, ai biết lăng mộ Đoàn Quý Phi?.

Chẳng cần tác động nhiều, chỉ cần đẩy nhẹ, cánh cổng sắt vốn đã mở sẵn bung ra từng mảng gỉ. Trước mắt tôi chỉ còn lại một khu quần thể lăng mộ hoang tàn. Gọi khu quần thể lăng mộ, bởi tôi đã đọc được tấm bảng ở mé tây nam ven đường.

Ngoài lớp sình lầy ở phía ngoài cùng, khu thành ngoài có đến 4-5 chỗ toang hoác, trơ gạch đã rêu phong phủ bám theo thời gian. Khu thành trong lại càng hoang tàn gấp bội bởi sự xuống cấp nghiêm trọng. Bàn thờ chánh điện, bát nhang mâm quả xô lệch ngả nghiêng.

Gốc nhang theo mưa nắng đã mủn ra bởi sức chịu đựng thời gian. Ven lùm cây lau lách cỏ dại, bỗng đâu một con rắn lửa trườn hẳn lên thành, giương mắt gờm gờm nhìn tôi. Tôi bấm vội mấy tấm hình rồi quay xe ra khỏi núi. Xung quanh đường từ núi ra thôn Chiêm Sơn, hàng chục ngôi mộ xanh đỏ tím vàng, rồng phượng khoe sắc. Đó là những ngôi mộ của người dân.

Bát nhang ngả nghiêng trên chánh điện
Bát nhang ngả nghiêng trên chánh điện.

Anh Nguyễn Văn Thành - trưởng thôn Chiêm Sơn vừa rót chén trà nghi ngút khói, mới nghe tôi xưng nhà báo đã vội trách khéo rằng, sao về lăng mộ bà mà không nói một tiếng để anh dẫn đi. Anh kể thêm rằng, dù là di tích cấp tỉnh, nhưng có ai thèm ngó ngàng gì tới.

Tôi đưa anh Thành xem những tấm ảnh hoang tàn lăng mộ, bát nhang khói ngả nghiêng, rồi trâu bò phóng uế, anh Thành gãi tai: Thì anh tính, ai mà suốt ngày ra đứng canh ở đó. Với trách nhiệm trưởng thôn, thi thoảng tui có ra coi ngó, còn không thì cũng bỏ thôi. Dạo trước đấu tranh mãi mới làm được cánh cổng, mà cũng 7-8 năm rồi. Tui sợ cứ đà này, dăm năm nữa, lăng mộ Bà chúa Tằm Tang chỉ còn trong ký ức.

Bà Đoàn Quý Phi tên thật là Đoàn Thị Ngọc, con thứ ba của ông Đoàn Công Nhạn - một hào trưởng ở làng Chiêm Sơn (sau được Chúa Nguyễn Phúc Lan phong tước Thạch Quận công); gia đình chuyên nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa.

Sách Đại Nam liệt truyện tiền biên, viết: “Năm 15 tuổi bà hái dâu bên bãi, trông trăng mà hát. Bấy giờ Huy Tông Hoàng đế (tức Chúa sãi Nguyễn Phúc Nguyên) đi chơi Quảng Nam, công tử Phúc Lan đi theo hộ giá. Đêm đáp thuyền chơi trăng, đỗ thuyền ở Điện Châu (bây giờ là An Phú Tây) câu cá, nghe tiếng hát lấy làm lạ, sai người đến hỏi, biết là con gái họ Đoàn, cho tiến cung hầu chúa”. Công tử Nguyễn Phúc Lan và thôn nữ họ Đoàn đã bén duyên nhau từ đó.

Năm 1617 họ kết duyên và sống tại dinh trấn Thanh Chiêm. Sau đó, bà Đoàn Thị Ngọc đã hết lòng ủng hộ, khuyến khích nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa ở các phủ Điện Bàn, Thăng Hoa…Nhờ đó mà nghề tằm tang ở Đàng trong được mở mang vào đầu thế kỷ 17.

Cũng từ đó, cảng thị Hội An đã trở thành một trung tâm trung chuyển của con đường tơ lụa quốc tế xuyên đại dương ở thế kỷ 17-18. Các nhà nghiên cứu cho hay, sở dĩ hoàng hậu họ Đoàn có tên là Đoàn Quý Phi, là do mẹ chồng bà cũng là hoàng hậu nên gọi vậy để tránh phạm húy. 

Cùng chuyên mục

Khi sứ giả hoang dã trở về: Anh 'lâm tặc' thương nàng mũi hếch…

Khi sứ giả hoang dã trở về: Anh 'lâm tặc' thương nàng mũi hếch…

TPO - Một ngày đẹp trời, nhà bảo tồn Chu Xuân Cảnh (quản lý dự án bảo tồn voọc mũi hếch, thuộc Tổ chức Bảo tồn Động thực vật Quốc tế - FFI) rủ tôi đi chụp ảnh 'những cô nàng ăn hoa nghiến thơm' trên đỉnh núi Khau Ca, thuộc VQG Du Già - Cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang. Lái xe gần chục tiếng đồng hồ từ Hà Nội, đi bộ thêm 4 tiếng vượt rừng, núi đá, lội qua nhiều con suối nước lạnh nữa mới tới được khu nhà sàn nhỏ của đội bảo vệ voọc mũi hếch thuộc xã Tùng Bá.

Khi 'sứ giả hoang dã' trở về - Bài 2: Bí mật của đội 'ngự lâm quân' bảo vệ 'nữ hoàng'

Khi 'sứ giả hoang dã' trở về - Bài 2: Bí mật của đội 'ngự lâm quân' bảo vệ 'nữ hoàng'

TPO - Tại sao rừng già thâm u bất tận lại vắng bóng thú hoang, còn góc núi nhô ra biển (bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng), vây quanh bởi hải cảng và đô thị sầm uất, lại giữ được đàn voọc ngũ sắc đông nhất trên thế giới? Bí quyết nằm ở sự quyết liệt, tính bài bản của những 'vệ sỹ' bảo vệ 'nữ hoàng' linh trưởng.

Bãi sậy sông Đầm là mái nhà yên bình của nhiều loài chim, trong đó có cả cò nhạn Ảnh: Đ.T

Về nơi đàn cò ở lại

TP - Có một nơi mà bao năm qua đàn cò hàng ngàn con chọn làm nhà, sáng chiều sải cánh tự do kiếm ăn, tối về ngủ bên rặng dừa mà chẳng mảy may lo bị bẫy bắt. Nơi ấy là bãi sậy sông Đầm (thuộc phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng).

Tượng đài Nguyễn Tất Thành – Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Trường Quốc học Huế Ảnh: QH Huế

130 năm trường Quốc học Huế: Ngôi trường của tuấn kiệt, anh thư

TP - Trong nhiều lần trò chuyện với thạc sĩ Sử học Nguyễn Đình Dũng, người từng dạy môn lịch sử ở Đại học Huế và cũng từng công tác tại Bảo tàng Hồ Chí Minh TP Huế, thường nghe anh nói rằng: “Trường Quốc học Huế là ngôi trường vĩ đại, là chiếc nôi đào tạo lớp lớp hiền tài đóng góp rất lớn cho lịch sử đất nước. Họ đích thực là những tuấn kiệt, anh thư. Trong đó có vai trò đặc biệt quan trọng của người học sinh Nguyễn Sinh Côn, sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại”.

Rắn độc và rừng hoang đã 'bỏ bùa' họ như thế đó

Rắn độc và rừng hoang đã 'bỏ bùa' họ như thế đó

TPO - Suốt nhiều năm, thỉnh thoảng tôi vẫn được những vị khách phương xa, trong đó có cả khách Âu - Mỹ, nhờ dẫn đến những khu nhà hàng đặc sản thịt rắn như Lệ Mật để “thử món lạ”. Có những nhà báo châu Âu quyết tâm trải nghiệm đến cùng, giá cả chẳng thành vấn đề, cứ như thể đã đặt chân đến Hà Nội mà chưa nếm thịt rắn thì chuyến đi vẫn còn thiếu một điều gì đó. Vậy mà, khi tận mắt thấy quả tim rắn vẫn còn đập trong chiếc cốc thủy tinh, bên cạnh là thứ tiết đỏ au được khuấy bằng một cọng sả trắng nõn, không ít người bỗng chốc đổi ý. Họ lịch sự xin phép được dừng lại ở mức “chiêm ngưỡng”, nhường phần “thưởng thức” cho những người can đảm hơn.

Ông Nguyễn Hồng Quang tỉ mỉ, chăm chút từng sản phẩm mới

Khắc khoải về làng gốm cổ Hương Canh

TP - Từng có gần 400 hộ làm nghề, gốm Hương Canh (xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ) nay chỉ còn 4 hộ bền bỉ giữ lửa cho nghề gốm cổ. Được tạo nên từ nguồn đất trầm tích đặc biệt của địa phương, dòng gốm sành không men nổi tiếng bởi độ bền chắc và sắc màu trầm mộc mạc đang đối mặt với những khó khăn về đầu ra và nguy cơ thiếu người kế nghiệp.

Anh Lưu Quang Hà bên sản phẩm bê tông nghệ thuật của Công ty

'Chúa chổm' xứ Tuyên đúc nên cơ nghiệp

TP - Lưu Quang Hà vừa rời giảng đường đại học, bước chân khởi nghiệp liền bị quỵt tiền, phải vay nặng lãi để sống. Ở nhà, bố mắc ung thư phổi, gia đình khánh kiệt, khiến anh Hà nhiều đêm bật khóc. Nhưng rồi, anh đứng dậy, gây dựng công ty chuyên làm sản phẩm bê tông nghệ thuật – ngành nghề mà anh được học, doanh thu tiền tỷ, tạo việc làm cho gần 20 lao động. Anh còn là Bí thư Chi đoàn ở tổ dân phố.

Công an cơ sở tuyên truyền, vận động người dân xóa bỏ hủ tục nghi kỵ “cầm đồ thuốc độc” Ảnh: NN

'Bóng ma đồ độc' ám ảnh vùng cao Quảng Ngãi

TP - Ở một số bản làng miền núi Quảng Ngãi, hủ tục nghi kỵ “cầm đồ thuốc độc” vẫn âm ỉ tồn tại, len vào những mâu thuẫn đời thường, những cơn bệnh chưa được lý giải bằng khoa học. Từ một lời phán của thầy cúng, hàng xóm có thể thành kẻ thù, người vô tội bị cô lập, đánh đập, thậm chí mất mạng.

Cán bộ Trạm Y tế xã Buôn Đôn đi bộ đến từng hộ dân tại buôn Đrăng Phốk để tiêm vắc xin cho trẻ

'Cõng' vắc xin tìm trẻ giữa đại ngàn

TP - Không để người dân vất vả đưa con đến trạm y tế, vào ngày 16 hằng tháng, cán bộ y tế xã vùng xa tỉnh Đắk Lắk vượt hơn 20km đường rừng đều đặn mang vắc xin vào tận buôn. Chuyến đi của họ đã mang thêm một lớp bảo vệ đến với những đứa trẻ nơi vùng lõi rừng, từng ngày rút ngắn giữa dịch vụ y tế và người dân.

Giếng cổ được người dân tự hào giới thiệu với khách đến thăm đảo

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

TP - Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm.

Cựu chiến binh Nguyễn Duy Kháng và cô giáo HươngẢnh: Lê Văn Chương

Những người lính ở lại núi Dàng-Bài cuối: Trái tim cô giáo trẻ dành trọn tiếng "tít te"

TP - Tháng 2/1970, bên dòng sông Vệ (Hành Thịnh, Quảng Ngãi), những chiếc HU-1A còn gọi là tàu rọ liên tục quần đảo, gầm rít trên bầu trời. Giữa khói lửa chiến tranh, trái tim một cô giáo trẻ lại bị cuốn vào âm thanh “tít te” không ngừng của một cậu lính thông tin quê Thái Bình. “Cái này bí mật, không thể giải thích” – chàng lính Nguyễn Duy Kháng mỉm cười nói với cô giáo Nguyễn Thị Thanh Hương về công việc của mình.