Ứng phó với siêu El Nino: Không thể chờ đến mùa khô mới chống hạn

Ông Ngô Mạnh Hà trao đổi với Báo Tiền Phong về các giải pháp cấp bách đảm bảo an ninh nguồn nước trong bối cảnh El Nino rất mạnh.

Thưa ông, những diễn biến nguồn nước thời gian qua cho thấy El Nino đang tác động như thế nào đến Việt Nam?

Ông Ngô Mạnh Hà: Qua theo dõi diễn biến nguồn nước có thể thấy, tác động của El Nino đến Việt Nam đã bắt đầu thể hiện khá rõ từ giữa năm 2026. Từ tháng 5/2026, nguồn nước trên đa số các sông, suối có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm.

Đến tháng 6-8/2026, sự suy giảm thể hiện rõ hơn khi dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn từ 10-75% so với trung bình nhiều năm, ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã có mức dòng chảy cao hơn.

Đây là diễn biến cần đặc biệt lưu ý bởi xu thế thiếu hụt nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với năm 2015 và 2019 - những năm chịu ảnh hưởng lớn của El Nino và sau đó đã xảy ra các đợt hạn hán, thiếu nước diện rộng trên các lưu vực sông, ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống của nhân dân.

Đồng thời, theo nhận định về diễn biến khí tượng, thủy văn trong thời gian tới của Cục Khí tượng Thủy văn thì lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm hơn. Theo đó nguồn nước trong những tháng tới có nguy cơ đứng trước hai kịch bản rủi ro.

Với kịch bản rủi ro cao, lượng mưa có thể thiếu hụt phổ biến 10-20%, kéo theo dòng chảy trên các lưu vực sông giảm khoảng 10-20% so với trung bình nhiều năm. Khi đó, nguy cơ nhiều hồ chứa không tích đủ nước để cấp cho mùa cạn năm 2027; xâm nhập mặn có khả năng xuất hiện sớm hơn, lấn sâu hơn mức trung bình và gây ảnh hưởng cục bộ.

Ở kịch bản rủi ro rất cao, mức thiếu hụt lượng mưa có thể phổ biến 20-40%, dòng chảy trên các lưu vực sông giảm tương ứng 20-40%, nhiều lưu vực xuống mức thấp.

Đa số hồ chứa thủy lợi, thủy điện có nguy cơ cao không tích đủ nước vào cuối mùa lũ, đặc biệt là khu vực Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ; xâm nhập mặn có thể đến sớm và lấn sâu, với mức độ tương đương các đợt El Nino rất mạnh trước đây như giai đoạn 2015-2016 và 2019-2020.

Vậy theo ông đâu là điều chúng ta cần phải quan tâm nhất khi chuẩn bị bước vào cuối năm 2026 và mùa cạn năm 2027?

Ông Ngô Mạnh Hà: Điều đáng lo nhất là nguy cơ xảy ra đồng thời hai vấn đề: thiếu nước tích trữ trong các hồ chứa và thiếu dòng chảy trên các sông, suối trong mùa cạn.

Đối với Việt Nam, đây là vấn đề rất quan trọng bởi nguồn nước mặt vẫn đang là nguồn cung cấp chính cho các hoạt động sinh hoạt, sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội. Khoảng 96,5% tổng lượng nước khai thác trên phạm vi cả nước là từ nguồn nước mặt. Trong mùa cạn, việc sử dụng nguồn nước lại phụ thuộc rất lớn vào lượng nước được tích trữ và điều tiết từ các hồ chứa thủy lợi, thủy điện.

Nói một cách dễ hiểu, nếu mùa lũ năm 2026 không tích đủ nước vào các hồ chứa thì chúng ta sẽ bước vào mùa cạn năm 2027 với một “kho dự trữ” thiếu ngay từ đầu. Trong khi đó, mùa cạn kéo dài 7-9 tháng và cũng có nguy cơ cao thiếu hụt dòng chảy, nên lượng nước tích trữ cuối mùa lũ có vai trò quyết định đối với khả năng cấp nước cho hạ du trong những tháng tiếp theo.

Đặc biệt, nguy cơ này cao hơn tại các lưu vực sông khu vực miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ, nơi dòng chảy đang có xu hướng suy giảm và mùa khô thường kéo dài.

Kinh nghiệm từ các năm 2015-2016 và 2019-2020 cho thấy tác động của El Nino đối với nguồn nước có thể rất nghiêm trọng.

Trong các năm này, thống kê đối với 43 hồ thủy điện lớn thuộc quy trình vận hành liên hồ chứa trên 11 lưu vực sông và 189 hồ thủy lợi lớn cho thấy: 100% hồ thủy điện không tích đủ nước, tổng dung tích thiếu hụt khoảng 7,73-11 tỷ m³; trong đó 32/43 hồ, tương đương khoảng 74%, có mức thiếu hụt lớn (từ 15-80%), đặc biệt là các hồ chứa thuộc lưu vực sông Hồng - nơi chiếm đến 46% công suất thủy điện toàn quốc.

Đối với hồ thủy lợi, 65% số hồ không tích đủ nước theo thiết kế; khoảng 40% số hồ có mức thiếu hụt từ 20-87%, tập trung chủ yếu ở Tây Nguyên và vùng ven biển Nam Trung Bộ.

Đây là những con số cho thấy nếu nguồn nước trong các tháng tiếp theo của mùa lũ năm nay tiếp tục thấp, việc tích nước cho mùa cạn năm sau sẽ gặp rất nhiều khó khăn.

Còn với dòng chảy trên các sông suối, khi lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm, dòng chảy trên các sông, suối trong mùa cạn cũng sẽ suy giảm. Theo số liệu thống kê từ những năm hạn điển hình 2015-2016 và 2019-2020, dòng chảy các tháng mùa cạn trên các sông, suối chính thuộc các lưu vực sông lớn có thể thiếu hụt từ 15-78% so với trung bình nhiều năm.

Trong đó, các khu vực miền Trung, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ có mức thiếu hụt cao, phổ biến trên 40%. Một số sông, suối thậm chí có mức thiếu hụt trên 60%, như sông Kôn, sông Ba và khu vực thượng lưu sông Đồng Nai.

Nếu xu thế El Nino hiện nay tiếp tục và chúng ta không triển khai các giải pháp tích nước sớm, hợp lý ngay trong các tháng mùa lũ năm 2026, nguy cơ hạn hán, thiếu nước ảnh hưởng tới đời sống người dân và hoạt động sản xuất là hiện hữu.

Ông có thể chia sẻ rõ hơn các tác động đến đời sống sinh hoạt và các hoạt động phát triển kinh tế xã hội?

Ông Ngô Mạnh Hà: Trước hết là vấn đề nước sinh hoạt. Đây phải là ưu tiên cao nhất khi nguồn nước xảy ra thiếu hụt. Tiếp đó là nước cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ và các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội khác.

Trong khi hơn 90 % lượng nước cấp cho sinh hoạt và các nhu cầu khác là từ nguồn nước mặt, đặc biệt là các công trình khai thác từ các sông, suối, kênh, hồ chứa nhỏ, dễ bị suy giảm, cạn kiệt khi El Nino xuất hiện.

Một vấn đề rất đáng quan tâm là mối quan hệ giữa an ninh nguồn nước và an ninh năng lượng. Thủy điện vừa có vai trò cung cấp điện, vừa có vai trò điều tiết nguồn nước cho hạ du. Trong trường hợp nguồn nước về hồ suy giảm nhưng hệ thống điện vẫn phải huy động tối đa thủy điện vào những thời điểm cao điểm, áp lực đối với nguồn nước hạ du sẽ tăng lên.

Nếu phải huy động tối đa công suất thủy điện, trong bối cảnh các hồ chứa đã thiếu nước, nguy cơ xảy ra đồng thời thiếu điện và thiếu nước để cấp cho các nhu cầu khác ở hạ du các hồ chứa là vấn đề cần được tính toán từ sớm.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý đối với nhu cầu nước sinh hoạt và sản xuất tại miền Trung, trong đó có kế hoạch sản xuất vụ Hè Thu.

Vậy theo ông, những giải pháp nào cần được triển khai ngay từ thời điểm này để giảm nguy cơ thiếu nước trong năm 2027?

Ông Ngô Mạnh Hà: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa, không chờ đến khi bước vào cao điểm mùa khô mới ứng phó.

Thời điểm cần bắt đầu ngay là những tháng cuối năm 2026, trong đó cần thiết phải triển khai các giải pháp ngay từ tháng 9/2026. Trọng tâm trước hết là rà soát khả năng tích nước của các hồ chứa thủy lợi, thủy điện trên từng lưu vực, xây dựng phương án tích nước sớm và điều tiết tiết kiệm cho mùa khô năm 2027, với ưu tiên cao nhất là nước sinh hoạt.

Đối với các hồ chứa, cần vận hành linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn hồ đập và phòng, chống lũ cho hạ du, vừa tận dụng nguồn nước trong mùa lũ để tích trữ cho mùa cạn. Việc tích nước phải căn cứ chặt chẽ vào diễn biến khí tượng, thủy văn và dự báo nguồn nước, tránh tình trạng tích nước cứng nhắc hoặc bỏ lỡ thời điểm có nguồn nước thuận lợi.

Đặc biệt, đối với các hồ thuộc quy trình vận hành liên hồ chứa, cần có cách tiếp cận linh hoạt hơn trước nguy cơ hạn hán, thiếu nước và ảnh hưởng của El Nino.

Hiện nay, quy định đối với việc tích nước sớm trong trường hợp có dự báo, cảnh báo nguy cơ hạn hán, thiếu nước hoặc El Nino chưa đầy đủ.

Vì vậy, cần xem xét cơ chế để các địa phương chủ động hơn trong việc tích nước sớm theo diễn biến thực tế của từng lưu vực; đồng thời khi có dự báo mưa lũ thì phải sẵn sàng hạ mực nước hồ để bảo đảm an toàn hạ du.

Bên cạnh việc tích nước, cần chuẩn bị phương án sử dụng nước trong mùa cạn theo thứ tự ưu tiên rõ ràng.

Nước sinh hoạt phải được đặt lên hàng đầu. Các nhu cầu sử dụng nước chưa cấp thiết, sử dụng nhiều nước nhưng giá trị kinh tế thấp cần được rà soát, điều chỉnh hoặc cắt giảm khi nguồn nước ở trạng thái thiếu hụt.

Đối với nông nghiệp, cần chủ động ngay từ khâu sản xuất. Các địa phương, nhất là tại Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, cần rà soát những diện tích có nguy cơ thiếu nước để điều chỉnh cơ cấu cây trồng, mùa vụ, thậm chí cắt giảm diện tích canh tác ở những nơi không bảo đảm nguồn nước.

Việc điều chỉnh lịch thời vụ cũng rất quan trọng, nhất là đối với Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, nhằm tránh các thời điểm cao điểm hạn hán, xâm nhập mặn.

Tại một số khu vực, cần rà soát các công trình khai thác nước dưới đất hiện có, các giếng khoan thuộc những dự án điều tra, tìm kiếm nguồn nước ở vùng khan hiếm nước để có thể sử dụng làm nguồn dự phòng khi xảy ra hạn hán, thiếu nước, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên.

Tuy nhiên, khai thác nước dưới đất cũng phải được kiểm soát, tránh khai thác quá mức dẫn tới suy giảm nguồn nước lâu dài.

Cuối cùng, để ứng phó hiệu quả với El Nino, không thể chỉ có một bộ, ngành hay một địa phương hành động riêng lẻ. Đây phải là một phương án tổng thể, có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, nông nghiệp, xây dựng, công thương, chính quyền các địa phương và các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng nước.

Cơ quan quản lý phải liên tục cập nhật dự báo khí tượng thủy văn, theo dõi diễn biến nguồn nước trên các sông, hồ chứa và nhu cầu khai thác của từng ngành để kịp thời điều chỉnh phương án điều hòa, phân phối nguồn nước.

Tôi cho rằng thông điệp quan trọng nhất lúc này là không được chờ đến mùa khô năm 2027 mới chống hạn. Làm tốt được việc này sẽ giúp chúng ta giảm đáng kể nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, bảo đảm sản xuất thiết yếu, hạn chế tác động đến an ninh lương thực và đồng thời giảm áp lực đối với hệ thống năng lượng trong mùa khô năm 2027.

Xin cảm ơn ông!