Phương Mỹ Chi thiếu sót nhưng không nên quy kết ngay
Đang nhận được sự chú ý với dự án Dân chơi dân ca, Phương Mỹ Chi vướng tranh luận vì hình ảnh quảng bá. Nữ ca sĩ diện váy trắng, phối phần vải có họa tiết khăn Piêu ở tà váy.
Một số người cho rằng khăn Piêu mang giá trị văn hóa, tình cảm, thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ Thái. Vì vậy việc nữ ca sĩ cách tân trang phục tạo sự chú ý.
Ngày 2/9, Phương Mỹ Chi cho biết cô tiếp nhận phản hồi. Nữ ca sĩ lắng nghe khán giả, đặc biệt là đồng bào dân tộc Thái, bày tỏ mong muốn giới thiệu vẻ đẹp văn hóa đến nhiều người hơn. Cô khẳng định cùng ê-kíp điều chỉnh cho phù hợp. Hình ảnh gây tranh luận cũng nhanh chóng được gỡ bỏ.
Nhìn vào cách xử lý sự việc, nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Hương Giang đánh giá nữ ca sĩ có thái độ tích cực, chuyên nghiệp. Điều đáng ghi nhận là cô sớm chuyển từ lắng nghe sang hành động, cho thấy sự cầu thị với cộng đồng gìn giữ di sản.
Trong quá trình sáng tạo, nghệ sĩ có thể gặp những thiếu sót, cách họ phản ứng cho thấy trách nhiệm với sản phẩm và công chúng. Phương Mỹ Chi cùng ê-kíp đã chọn tiếp thu với tinh thần cầu thị.
Chuyên gia cho rằng cần nhìn rõ mong muốn quảng bá văn hóa lẫn cách thể hiện. “Thiện chí không thể tự động thay thế cho tri thức văn hóa. Nhưng ngược lại, một sai sót cũng không nên bị quy kết ngay thành sự thiếu tôn trọng hoặc chiếm dụng văn hóa”, ông Giang nói.
Để đánh giá công bằng, cần xem nghệ sĩ đã tìm hiểu nghiêm túc hay chưa, có tùy tiện làm sai lệch giá trị di sản hay không và sẵn sàng điều chỉnh thế nào. Một hình ảnh chưa phù hợp cần được góp ý, sửa chữa, nhưng chưa đủ để kết luận về toàn bộ động cơ và hành trình của người thực hiện.
Thêm bài học cho những nghệ sĩ trẻ
Từ chiếc khăn Piêu trong hình ảnh quảng bá của Phương Mỹ Chi, cần đặt ra câu hỏi nghệ sĩ cần hiểu chất liệu mình sử dụng đến đâu trước khi đưa vào sản phẩm?
Nghệ sĩ cần tìm hiểu lịch sử, ý nghĩa và chức năng của từng yếu tố văn hóa. Càng mở rộng sang những cộng đồng, vùng đất chưa quen thuộc, việc nghiên cứu càng phải kỹ lưỡng.
Cộng đồng gìn giữ di sản sở hữu nguồn tri thức quan trọng. Tài liệu phổ thông hay thông tin trên mạng có thể giúp ê-kíp bước đầu hình dung, nhưng khó thay thế những trao đổi trực tiếp với nghệ nhân, người dân và chuyên gia am hiểu địa phương.
Có những điều người ngoài chỉ nhìn thấy hình thức, còn cộng đồng hiểu qua nếp sống, ký ức và sinh hoạt hằng ngày. Việc lắng nghe giúp nghệ sĩ nhận ra chi tiết nào có thể thay đổi, điều gì cần giữ gìn và điểm nào phải cân nhắc.
Nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Hương Giang đề nghị các ê-kíp xây dựng khâu thẩm định văn hóa, nhất là với dự án khai thác chất liệu dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo. Khi có sự chuẩn bị và trao đổi từ sớm, nghệ sĩ có thêm cơ sở sáng tạo, hạn chế những thiếu sót chỉ được phát hiện sau khi sản phẩm ra mắt.
Dưới góc độ khán giả, phản biện là cần thiết. Những người gắn bó trực tiếp với di sản và yêu thích di sản có quyền bày tỏ quan điểm khi một biểu tượng văn hóa được sử dụng chưa phù hợp. Tiếng nói ấy cần được tôn trọng.
Tuy nhiên, phản biện không nên đi đến phủ định cực đoan. Khi mọi thử nghiệm đều có nguy cơ bị xem là xúc phạm, nghệ sĩ trẻ e dè hơn với chất liệu truyền thống. Văn hóa vẫn cần những cách thể hiện gần gũi với đời sống hôm nay để tiếp tục được đón nhận.
Trở lại trường hợp Phương Mỹ Chi, ông Giang đánh giá việc kết nối dân ca, bản sắc vùng miền với âm nhạc đương đại là hướng đi cần khích lệ. Nhưng khi phạm vi tìm hiểu rộng hơn, nữ ca sĩ cần chuẩn bị nhiều hơn nữa.
Khi bước chân vào kho tàng văn hóa của cộng đồng, tài năng là cần thiết, nhưng sự tìm hiểu, khiêm nhường trước di sản còn cần thiết hơn”, ông Ngô Hương Giang nhấn mạnh.
Hiểu và tôn trọng trước khi sáng tạo
PGS.TS Trần Hữu Sơn - Viện trưởng Viện nghiên cứu ứng dụng Văn hóa và Du lịch - cho rằng việc nghệ sĩ muốn đưa văn hóa dân tộc đến gần công chúng là điều đáng ghi nhận, nhưng thiện chí cần đi cùng hiểu biết về văn hóa bản địa.
Khăn Piêu không đơn thuần là một phụ kiện thời trang mà có chức năng, giá trị thẩm mỹ và những quy ước riêng trong đời sống của đồng bào dân tộc Thái.
Khăn Piêu vốn được sử dụng để đội đầu, gắn với không gian và quan niệm văn hóa của cộng đồng. Vì vậy, việc sử dụng khăn theo cách khác với chức năng truyền thống có thể tạo phản ứng từ chính những người thuộc cộng đồng văn hóa đó.
Ông cho rằng nghệ sĩ trẻ có thể sáng tạo, cách tân các yếu tố văn hóa truyền thống nhưng cần hiểu rõ ý nghĩa, chức năng của chúng trước khi phá cách. “Muốn phá cách, cách tân với văn hóa truyền thống thì trước hết phải tôn trọng chuẩn mực, thẩm mỹ của đồng bào. Nghệ sĩ cần nghiên cứu để cách thể hiện phù hợp với cộng đồng, đối tượng và công chúng”, ông nói.
Về phản ứng của công chúng, PGS.TS Trần Hữu Sơn cho rằng nếu đặt mình vào góc nhìn của cộng đồng sở hữu di sản, một vật phẩm có ý nghĩa văn hóa bị sử dụng khác với cách truyền thống hoàn toàn có thể gây tác dụng ngược.
“Muốn sáng tạo hay muốn bất cứ điều gì thì phải có cái tâm, sau đó là có kiến thức”. PGS.TS Trần Hữu Sơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng Văn hóa du lịch.
Từ câu chuyện này, ông cho rằng nghệ sĩ khi khai thác văn hóa truyền thống cần đặt câu hỏi về mục đích, mức độ phù hợp và sự tôn trọng đối với cộng đồng bản địa. Bên cạnh đó, việc tìm hiểu kiến thức dân tộc học, tham khảo ý kiến chuyên gia và lắng nghe chính cộng đồng.
Việc Phương Mỹ Chi lên tiếng xin lỗi và gỡ hình ảnh sau tranh luận là cách xử lý phù hợp.
Hành trình gắn với dân ca, quảng bá văn hóa của Phương Mỹ Chi
Đặt sự việc bên cạnh những sản phẩm đã phát hành, có thể thấy Phương Mỹ Chi đã theo đuổi chất liệu văn hóa truyền thống trong nhiều năm. Từ nền tảng dân ca, nữ ca sĩ từng bước tìm cách kể những câu chuyện quen thuộc bằng âm nhạc gần với khán giả cùng thế hệ.
Năm 2023, album Vũ trụ cò bay thực hiện cùng DTAP đánh dấu bước chuyển rõ nét. Những tác phẩm văn học được đưa vào ca khúc qua cảm xúc và góc nhìn của người trẻ, kết hợp chất liệu dân gian với cách hòa âm hiện đại.
Đẩy xe bò lấy cảm hứng từ Vợ nhặt của Kim Lân, Bóng phù hoa gợi câu chuyện về người phụ nữ trong Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ, Hai đứa trẻ gắn với truyện ngắn cùng tên của Thạch Lam. Những sáng tác mở ra cách tiếp cận văn học qua âm nhạc.
Phương Mỹ Chi từng chia sẻ cô và DTAP mất khoảng hai năm để hoàn thành album. Khi tham gia sáng tác, cô cân nhắc câu chữ để chuyển tải câu chuyện bằng bài hát. Với Chiếc lược ngà, ê-kíp dành nhiều công sức kết hợp dân ca Nam Bộ, cải lương và vọng cổ.
Đến MV Thiên đường với người thương, phát hành ngày 12/8, Phương Mỹ Chi mở rộng câu chuyện sang văn hóa Khmer Nam Bộ. Tình yêu đôi lứa được kể trong không gian có kiến trúc, điệu múa, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng. Qua câu chuyện của các nhân vật, người xem có dịp tiếp xúc với những nét văn hóa chưa được khai thác nhiều trong các tác phẩm đương đại.
Hành trình khai thác văn hóa dân tộc được tiếp nối trong Dân chơi dân ca. Ê-kíp có những chuyến đi đến Trà Vinh, An Giang, gặp gỡ người dân địa phương. Tên album được lý giải bằng tâm thế người trẻ chủ động khám phá, tìm hiểu và tham gia vào đời sống của dân ca.
Dự án có hội đồng cố vấn văn hóa và chuyên môn, quy tụ các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, nghệ nhân, trong đó có NSND Bạch Tuyết, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch, Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh cùng những người am hiểu văn hóa Khmer Nam Bộ. Sự chuẩn bị này đáng được ghi nhận, đồng thời đòi hỏi việc tham vấn phải phát huy hiệu quả trong từng phần việc cụ thể.
Từ văn học đến văn hóa vùng miền, Phương Mỹ Chi đang có thêm trải nghiệm và cả những bài học trong lựa chọn nghệ thuật. Cú vấp với chiếc khăn Piêu cần được sửa chữa nghiêm túc. Song những nỗ lực vẫn cần được nhìn nhận công bằng, để một nghệ sĩ trẻ có cơ hội tiếp tục con đường đã chọn với sự hiểu biết đầy đủ.
