Sáp nhập đại học: Đừng chỉ gộp cơ học

Bộ Chính trị vừa ban hành Kế hoạch 06 về thực hiện Kết luận Hội nghị Trung ương 3, tiếp tục hoàn thiện và vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, trong đó có mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Theo kế hoạch này, các cơ sở giáo dục đại học (ĐH) công lập sẽ được sắp xếp, tổ chức lại theo hướng chuyển các cơ sở giáo dục ĐH đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ GD&ĐT hoặc địa phương quản lí; sáp nhập, hợp nhất các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn, trừ những cơ sở thuộc lĩnh vực đặc thù. Mục tiêu được đặt ra là giảm tối thiểu 20% số đầu mối cơ sở giáo dục ĐH công lập, hoàn thành trước ngày 1/4/2027.

PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ Kĩ thuật TPHCM cho rằng, tinh gọn hệ thống là cần thiết. Các trường công lập hiện còn phân tán theo bộ, ngành, trùng ngành trên cùng địa bàn, quy mô nhỏ, khiến chi phí quản trị bị nhân lên. Nhưng ông ủng hộ mục tiêu tinh gọn không có nghĩa chấp nhận mọi cách làm.

Giảm số trường không đồng nghĩa chất lượng tăng. Hai trường yếu cộng lại chưa chắc mạnh hơn về chất lượng. Ghép một trường mạnh với một trường yếu không tạo ra một trường khá. Nếu thiếu thiết kế tổ chức phù hợp, rất dễ hình thành một bộ máy “hai tốc độ”, với hai cách vận hành, hai chuẩn quản trị và những rào cản mới.

Thực tế, sau sáp nhập, không ít nơi vẫn tồn tại tư duy “cơ sở A - cơ sở B”, bộ máy cũ kéo dài, quyết định chậm hơn thay vì nhanh hơn. Thương hiệu mạnh có nguy cơ bị pha loãng, trong khi bộ máy, biên chế và nếp hành chính của trường yếu lại được mang nguyên sang tổ chức mới.

Đáng lo hơn, nếu chuyển quyền quản lí về địa phương khi năng lực giám sát về kiểm định, tài chính công và nghiên cứu chưa tương xứng, tự chủ ĐH có thể bị thay thế bởi những can thiệp hành chính ngắn hạn về tuyển sinh, tổ chức và biên chế. Khi đó, tinh gọn có thể trở thành một bước lùi.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn cho biết, việc sắp xếp cơ sở giáo dục ĐH khó do phần lớn các trường có quy mô lớn, ngành nghề đào tạo, phân khúc, sứ mạng và chiến lược phát triển khác nhau. Nhưng lâu dài việc này giúp từng cơ sở giáo dục ĐH sẽ mạnh hơn, loại bỏ những cơ sở, nơi đào tạo chất lượng kém, hoạt động không hiệu quả.

Mục tiêu cuối cùng, theo ông, là hình thành hệ thống có khả năng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội. Bộ trưởng GD&ĐT cho biết, Bộ đang hoàn thiện đề án, từng bước cùng các bộ, ngành để sắp xếp đến đâu chắc đến đó, từ đó có được hệ thống, mạng lưới ĐH hoạt động hiệu quả và chất lượng.

Theo số liệu Bộ GD&ĐT, hiện cả nước có 228 ĐH và trường ĐH công lập, trong đó 28 cơ sở trực thuộc UBND tỉnh, thành phố, còn lại do các bộ, ngành quản lí. Riêng Bộ GD&ĐT quản lí 41 cơ sở giáo dục ĐH và 16 trường cao đẳng, trung cấp. Con số này cho thấy quy mô của cuộc sắp xếp là rất lớn. Trường ĐH đang “ngóng” những tiêu chí cụ thể để biết trường nào được giữ lại, trường nào sáp nhập và trường nào sẽ được tổ chức lại.

Sáp nhập để tạo giá trị mới

Một ví dụ đang được triển khai là việc Trường ĐH Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa sáp nhập vào Trường ĐH Hồng Đức hồi tháng 7. Sau sáp nhập, Trường ĐH Hồng Đức có 919 cán bộ, viên chức và người lao động; đào tạo 8 ngành trình độ tiến sĩ, 25 ngành thạc sĩ và 54 ngành ĐH, với gần 20.000 người học.

Lãnh đạo nhà trường khẳng định, cơ hội lớn nhất từ việc sáp nhập không nằm ở việc trường tăng quy mô, mà ở khả năng tái cấu trúc để trở thành trường ĐH đa ngành, đa lĩnh vực mạnh hơn, đáp ứng yêu cầu phát triển của Thanh Hóa và cả nước. Tuy nhiên, sáp nhập chỉ thực sự thành công khi các nguồn lực được tổ chức lại hiệu quả và chất lượng được nâng lên. Vì vậy, nhà trường ưu tiên trước mắt là bảo đảm hoạt động đào tạo diễn ra thông suốt, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người học, đội ngũ và các bên liên quan; rà soát lại bộ máy, chương trình đào tạo, đội ngũ và cơ sở vật chất theo nguyên tắc kế thừa, tinh gọn và phát huy đúng thế mạnh.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, Trường ĐH Công nghệ (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng, sáp nhập là một quá trình chuyển đổi chiến lược nhằm nâng cao năng lực tri thức, chất lượng đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Theo ông Đức, một trong những điều kiện then chốt phải đi cùng tự chủ ĐH thực chất vì nếu không, dễ rơi vào hình thức hoặc tạo thêm gánh nặng cơ chế. GS Nguyễn Đình Đức lấy kinh nghiệm quốc tế làm ví dụ, nhấn mạnh không phải cuộc sáp nhập nào cũng tạo ra một ĐH mạnh hơn. Một số trường hợp chỉ dừng ở việc hợp nhất đầu mối, trong khi năng lực học thuật gần như không thay đổi.

Bài học từ Pháp, Đức cho thấy, mô hình ĐH tổng hợp chỉ phát huy hiệu quả khi sự hợp nhất đi vào chiều sâu học thuật, từ chia sẻ phòng thí nghiệm, tài nguyên nghiên cứu đến xây dựng các chương trình đào tạo liên ngành và hình thành những nhóm nghiên cứu có năng lực cạnh tranh. Việt Nam cần ưu tiên mục tiêu sáp nhập phải tạo ra năng lực học thuật mới, gia tăng sức mạnh nghiên cứu, chứ không chỉ biến đổi cơ cấu hành chính.

Từ kinh nghiệm Nhật Bản, GS Nguyễn Đình Đức cho rằng, quá trình sắp xếp cần có lộ trình mềm, khuyến khích giảng viên, sinh viên và các tổ chức liên quan tham gia. Với Việt Nam, thước đo cuối cùng chất lượng đào tạo phải tăng, nghiên cứu phải mạnh, người học được hưởng lợi và nguồn lực sử dụng hiệu quả hơn. Nếu chỉ dừng ở việc cộng cơ học quy mô và hợp nhất bộ máy, cuộc tái cấu trúc có nguy cơ tạo ra những “ĐH lớn” về số lượng nhưng chưa chắc mạnh hơn về học thuật.

Đó cũng là lí do Bộ GD&ĐT đang tính tới việc đầu tư 3 - 5 ĐH tinh hoa, phát triển một số hệ sinh thái, khu đô thị giáo dục ĐH - khoa học, công nghệ - đổi mới sáng tạo tại Hà Nội, TPHCM và một số vùng phát triển.