Thuế quan không còn là lợi thế quyết định
Ngày 24/7, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp UBND TPHCM tổ chức Hội nghị "Cập nhật các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) trong Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ai-len (UKVFTA)".
Ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, EU và Vương quốc Anh tiếp tục là hai thị trường xuất khẩu quan trọng của nông, lâm, thủy sản Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sang EU đạt 9,28 tỷ USD, chiếm khoảng 13,1% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành, đứng thứ ba sau Trung Quốc và Hoa Kỳ.
Theo ông Phong, cùng với việc cắt giảm thuế quan theo EVFTA và UKVFTA, các quy định về an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật, truy xuất nguồn gốc, môi trường và phát triển bền vững cũng liên tục được cập nhật.
"Trong bối cảnh thị trường EU và Vương quốc Anh thường xuyên thay đổi quy định về an toàn thực phẩm, kiểm dịch, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, bao bì, chuyển đổi số và phát triển bền vững, các cơ quan quản lý, địa phương, hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp và người sản xuất phải chuyển mạnh từ tư duy đáp ứng yêu cầu sang chủ động tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế ngay từ khâu sản xuất, chế biến và tổ chức chuỗi cung ứng", ông Phong nhấn mạnh.
Ông Phong cho rằng, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới vẫn mở ra dư địa lớn cho nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, lợi thế thuế quan sẽ không đủ để duy trì sức cạnh tranh nếu doanh nghiệp không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật. Chỉ một thay đổi nhỏ về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, hồ sơ kiểm dịch hay quy định ghi nhãn cũng có thể khiến lô hàng bị cảnh báo, tăng tần suất kiểm tra hoặc bị trả về.
Từ góc độ địa phương, ông Hồ Trúc Thanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM, cho biết thành phố hiện có hơn 450 doanh nghiệp xuất khẩu nông, lâm, thủy sản, với kim ngạch xuất khẩu 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 8,29 tỷ USD.
Theo ông Thanh, năng lực cạnh tranh hiện nay không còn được quyết định bởi quy mô sản xuất hay chi phí mà phụ thuộc vào khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
"Các quy định SPS cần được nhìn nhận không chỉ là yêu cầu bắt buộc của thị trường nhập khẩu mà còn là động lực nâng cao năng lực quản trị quốc gia, chuẩn hóa sản xuất và xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế", ông Thanh nói.
Để hỗ trợ doanh nghiệp, TPHCM đang đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nâng cao năng lực logistics và tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn SPS của các thị trường xuất khẩu.
EU tiếp tục siết dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, tăng yêu cầu chuyển đổi xanh
Thông tin tại hội nghị, TS Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, cho biết chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, các thành viên WTO đã ban hành 601 thông báo về các biện pháp SPS. Riêng EU có 74 thông báo, còn Vương quốc Anh có 15 thông báo.
Theo ông Nam, các quy định mới tập trung vào giới hạn dư lượng tối đa (MRL), dư lượng thuốc thú y, chất ô nhiễm, vi sinh vật, phụ gia thực phẩm, kiểm dịch, chứng thư, truy xuất nguồn gốc và tần suất kiểm tra.
Đáng chú ý, EU tiếp tục hạ thấp mức MRL đối với nhiều hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật. Có những hoạt chất dự kiến chỉ còn được phép tồn dư ở mức 0,01-0,05 mg/kg, thấp hơn rất nhiều so với quy định hiện hành của Việt Nam.
Đơn cử, theo dự thảo sửa đổi Quy định (EC) số 396/2005, EU dự kiến siết MRL đối với 8 hoạt chất, trong đó có 4 hoạt chất vẫn được phép sử dụng tại Việt Nam gồm azocyclotin, chlorfenapyr, fenpropathrin và profenofos.
Với hoạt chất profenofos, mức MRL đối với cà chua theo quy định của Việt Nam hiện là 10 mg/kg, trong khi EU dự kiến chỉ cho phép khoảng 0,01-0,05 mg/kg tùy từng sản phẩm.
Ngoài ra, EU cũng đang xem xét điều chỉnh MRL đối với nhiều hoạt chất khác như imazalil, mandipropamid, propaquizafop, quizalofop-P-ethyl và quizalofop-P-tefuryl. Một số hoạt chất vẫn được phép sử dụng trong nước nhưng chưa có quy định MRL tương ứng, buộc doanh nghiệp phải đối chiếu trực tiếp với quy định của EU cho từng mặt hàng xuất khẩu.
Theo TS Ngô Xuân Nam, sự khác biệt trong quy định giữa EU và Vương quốc Anh cũng khiến doanh nghiệp không thể áp dụng chung một quy trình quản lý mà phải xây dựng hệ thống kiểm soát riêng cho từng thị trường.
Bên cạnh việc siết dư lượng, EU vẫn duy trì tần suất kiểm tra cao đối với nhiều mặt hàng của Việt Nam. Trong 6 tháng đầu năm 2026, đậu bắp và ớt thuộc chi Capsicum bị kiểm tra với tần suất 50%; thanh long 30%; sầu riêng tươi hoặc ướp lạnh 20%.
Đối với kiểm dịch thực vật, hiện chỉ có 5 loại quả gồm dứa, dừa, sầu riêng, chuối và chà là được miễn giấy chứng nhận kiểm dịch khi xuất khẩu vào EU.
Ở lĩnh vực thủy sản, EU tiếp tục yêu cầu kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất theo nguyên tắc "từ trang trại đến bàn ăn". Đến năm 2026, Việt Nam có 510 cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu vào EU và 617 cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu sang Vương quốc Anh.
Hàng xuất khẩu sang EU phải được cấp chứng thư y tế trên hệ thống điện tử TRACES NT, trong khi thị trường Anh sử dụng hệ thống BTOM với quy trình và mẫu chứng thư riêng.
Không chỉ dừng ở các yêu cầu về an toàn thực phẩm, EU còn mở rộng sang các tiêu chí chuyển đổi số và phát triển bền vững.
Theo lộ trình, từ ngày 17/1/2028, hệ thống ELAN trên nền tảng TRACES sẽ được áp dụng đầy đủ nhằm số hóa nhiều thủ tục chuyên ngành ngoài hải quan. Cùng với đó, từ năm 2028, các nhà nhập khẩu EU sẽ phải thu thập dữ liệu phát thải carbon từ các nhà cung cấp ngoài khối.
Một quy định khác được doanh nghiệp đặc biệt lưu ý là Quy định về bao bì và chất thải bao bì (PPWR), có hiệu lực từ ngày 12/8/2026. Theo lộ trình, từ năm 2030, nhiều loại bao bì nhựa dùng một lần sẽ bị cấm lưu hành tại EU. Một số quốc gia như Đức cũng đã yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu phải đăng ký bao bì và thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).
Theo bà Đào Thu Vinh, Giám đốc điều hành CropLife Việt Nam, việc đáp ứng các quy định SPS phải bắt đầu ngay từ đồng ruộng, bởi chi phí tuân thủ luôn thấp hơn nhiều so với chi phí khắc phục khi hàng hóa bị cảnh báo hoặc trả về tại cửa khẩu.
Các chuyên gia cũng khuyến nghị doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ "xử lý sau cảnh báo" sang chủ động quản trị rủi ro ngay từ vùng nguyên liệu; kiểm soát chặt việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn, vật liệu tiếp xúc thực phẩm và thường xuyên cập nhật quy định mới của từng thị trường.
