Chiều 4/9, Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM phối hợp Đài Phát thanh và Truyền hình TPHCM và Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang tổ chức tọa đàm Nghệ thuật cải lương - Ký ức lịch sử và mã văn hóa dân tộc.
Cùng hoạt động triển lãm, giao lưu với nghệ sĩ, soạn giả cải lương, chuỗi hoạt động góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản nghệ thuật truyền thống và đổi mới phương pháp giáo dục lịch sử cho thế hệ trẻ.
Nghe cải lương để… thanh lọc nỗi buồn
Tại tọa đàm, TS. Võ Thị Yến (Trường Đại học Nguyễn Tất Thành) cho biết cải lương có cơ chế rất riêng là cơ chế thanh lọc. Nghệ thuật cải lương có câu “phi vọng cổ bất thành cải lương”.
Đâu đó có đánh giá cho rằng “sao nghe vọng cổ buồn quá, cho nên trong lịch sử có những lúc cải lương bị tẩy chay vì buồn". Theo bà Yến, đó là do chúng ta chưa hiểu bản chất của cải lương.
“Cải lương buồn nhưng buồn không phải để chán đời mà buồn để… thanh lọc nỗi buồn, thanh lọc cái bi ai. Nghe như bi ai nhưng sau khi nghe xuống câu vọng cổ, câu hò, thì tự nhiên cảm thấy đã quá, thích quá. Nói cách khác, cải lương có một cơ chế thanh lọc thẩm mỹ rất riêng, đặc biệt là bài ca vọng cổ”, TS. Yến nói thêm.
Nghệ sĩ Ca Lê Hồng nhấn mạnh tính văn học của cải lương là yếu tố hết sức quan trọng. Theo nữ nghệ sĩ, ngày xưa các cây đa cây đề như ông Trần Hữu Trang, ông Năm Châu, cô Phùng Há và nhiều tác giả rất chú trọng tính văn học này, đặc biệt là văn vần. Do đó, lối ca làm người ta ca dễ thuộc. Còn bây giờ, theo bà, nhiều tác giả viết không chú ý văn vần, văn học.
Mặt khác, chất văn học trong cải lương giờ đây không hay, không sâu, không có tính triết lý như ngày xưa. Nghệ sĩ bây giờ cũng “lười khai thác hành động trong tâm lý và lời ca”.
“Do đó, hiện nay tôi cho rằng phải đào tạo tác giả cải lương, kịch bản, chất văn học, âm nhạc của cải lương... Chúng ta cần soi chiếu, khơi mở và đa chiều điều gì đó chứ nếu không cải lương chỉ luẩn quẩn”, nghệ sĩ Ca Lê Hồng thẳng thắn góp ý.
Nghệ sĩ Lê Thiện nhìn nhận nguồn tác phẩm cải lương đang thiếu hụt.
Bà nhận xét: “Phải có tác phẩm hay mới có nghệ sĩ hay. Chúng ta rất muốn ăn những món ăn ngon đó nhưng trong kho không có thì làm sao chúng ta có thể phát hiện thiên tài. Làm sao đó phải có một đội ngũ tác giả, tác phẩm có thể đi vào những khán giả trẻ”.
Nữ nghệ sĩ gạo cội nhấn mạnh chính việc có những tác phẩm hay thì chúng ta dù nhắm mắt nghe cải lương vẫn biết rằng “đó là giọng ca của Phượng Liên, của Út Trà Ôn, Minh Vương”.
“Chúng ta nên đặt vấn đề cuối năm nay, phía Ban Tuyên giáo Thành ủy, Hội Sân khấu hay kể cả những nơi khác cần có tác phẩm 'nhanh cái đã’ để đi vào cơ thể của thế hệ trẻ”, nghệ sĩ Lê Thiện nêu kiến nghị.
NSƯT Tuyết Thu - Phó Chủ tịch Hội Sân khấu TPHCM - cho rằng người nghệ sĩ cải lương không chỉ ca vọng cổ bằng giọng hát mà bằng cả tâm hồn mình. Ở góc độ này, vọng cổ trở thành ngôn ngữ sân khấu đặc biệt của cải lương và vọng cổ thay đổi cách thể hiện theo từng thời kỳ, từng nghệ sĩ.
“Tuy nhiên, cốt lõi là cái tình, cái tâm, khả năng truyền cảm xúc từ người nghệ sĩ đến người xem”, nghệ sĩ Tuyết Thu nói.
Để người trẻ hứng thú với cải lương
Tại buổi tọa đàm, chứng kiến màn trình diễn đặc biệt giữa các nhạc cụ truyền thống, nhạc cụ dân tộc và các nhạc cụ hiện đại, em Phan Thiên Ngân (học sinh Trường THPT Bùi Thị Xuân, TPHCM) nêu câu hỏi làm thế nào để sân khấu cải lương có thể vừa tiếp cận và tạo sự hứng thú cho thế hệ trẻ, vừa giữ được bản sắc của cải lương cổ hàng trăm năm qua để giữ được niềm yêu thích của những thế hệ cũ.
Giải đáp vấn đề trên, đạo diễn Huỳnh Tấn Phát nhìn nhận rất nhiều bạn trẻ hiện nay chưa biết sâu về cải lương, chưa từng nghe cải lương bởi đơn giản là không thích.
Ông nhìn nhận bạn trẻ thích xem show lớn như Anh trai say hi, Anh trai vượt ngàn chông gai bởi các bạn được tiếp cận chương trình đó. Các bạn tự mình tìm hiểu nghệ sĩ, thậm chí những vấn đề ngoài sân khấu của họ.
Từ đó, nam đạo diễn đề nghị người trẻ bây giờ hãy làm điều đó với cải lương. Muốn yêu cải lương trước tiên các bạn cần biết cải lương là gì, cải lương khác với chèo cổ, hát bội, bolero, nhạc rap ra sao.
“Mỗi thứ có điểm hay riêng, mà nếu người trẻ không đi sâu vào để tìm hiểu thì chắc chắn không biết được và sẽ không thể yêu được. Do đó, các bạn trẻ, ngoài xem rap, hip hop, hãy thử xem các thể loại truyền thống của ông cha như cải lương, hát bội, chèo và thử nghĩ xem vì sao ngày xưa ông bà, cha mẹ mình lại thích cái hay, cái đẹp của cải lương. Khi đó, tôi tin rằng các bạn không dứt cải lương được”, đạo diễn Huỳnh Tấn Phát khẳng định.
