Với người đang ở hoặc định mua chung cư, câu hỏi lớn nhất về dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) là quyền của họ với căn hộ thay đổi ra sao khi tòa nhà đến niên hạn sử dụng hoặc phải cải tạo, xây dựng lại.
Đối chiếu Luật Nhà ở hiện hành, Nghị định 98/2024 với bản dự thảo trình Quốc hội cho thấy người mua chung cư được lợi ở ba điểm: quyền sở hữu được hiểu rõ ràng hơn, các bảo đảm hiện có được giữ nguyên và có thêm lựa chọn khi chung cư phải xây lại.
Quyền sở hữu không còn gắn với thời điểm phá dỡ
Thay đổi đáng chú ý nhất với người mua là bản trình Quốc hội đã bỏ cụm từ xác lập quyền sở hữu nhà chung cư "cho đến khi nhà chung cư phải phá dỡ". Cụm từ này có trong các bản dự thảo từ tháng 7 đến tháng 9.
Quy định này khiến nhiều người hiểu rằng tòa nhà bị phá dỡ thì quyền sở hữu cũng chấm dứt. Bản trình Quốc hội đã bỏ nội dung này, và cả luật hiện hành lẫn dự thảo đều không quy định thời hạn sở hữu căn hộ. Nói cách khác, tòa nhà có tuổi thọ, còn quyền sở hữu căn hộ thì không có hạn dùng.
Thảo luận tại hội trường chiều 21/8, đại biểu Vương Kim Ánh (đoàn Phú Thọ) đã đặt ra nguyên tắc cho trường hợp này.
"Khi nhà chung cư phá dỡ, quyền tài sản hợp pháp của chủ sở hữu căn hộ phải được bảo lưu và chuyển hóa thành quyền lợi, lợi ích tương ứng trong quá trình cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư", ông Ánh nói.
Hết niên hạn không có nghĩa là phải phá dỡ
Phần lớn quy định về niên hạn được giữ như luật hiện hành. Thời hạn sử dụng nhà chung cư là chỉ tiêu kỹ thuật của công trình; hết hạn thì kiểm định chung cư, còn an toàn thì gia hạn sử dụng. Nghĩa là chung cư không bị phá dỡ chỉ vì đã đủ số năm sử dụng.
Dự thảo không mở rộng diện phá dỡ. Bốn khoản của dự thảo tương ứng 5 điểm của luật hiện hành, gồm nhà hư hỏng do cháy, nổ, thiên tai; kết cấu chịu lực nguy hiểm tổng thể; nguy hiểm cục bộ kèm hạ tầng không đạt chuẩn; hoặc hư hỏng kết cấu chính trong khu vực phải xây lại đồng bộ.
Mốc 1994 phân biệt chung cư cũ với chung cư xây sau cũng đã có từ luật hiện hành. Quy trình xây lại giữ các bảo đảm cho cư dân: nhận căn hộ mới tại vị trí cũ nếu quy hoạch cho phép, có chỗ ở tạm và tự chọn chủ đầu tư qua Hội nghị nhà chung cư.
Tại phiên hội trường 21/8, đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) cho rằng nhà xây mới "tất nhiên phải có niên hạn", nhưng "người sở hữu căn hộ vẫn có các quyền tài sản cần được pháp luật bảo đảm".
Thêm lựa chọn khi chung cư phải xây lại
Với chung cư xây từ năm 1994 trở về trước, chủ căn hộ có thêm hai lựa chọn bồi thường: nhà ở xã hội hoặc quyền sử dụng đất có giá trị tương đương nhà tái định cư, bên cạnh hệ số K và nhà tái định cư như trước.
Với chung cư xây sau năm 1994, dự thảo ghi thẳng vào luật quyền của chủ căn hộ được tiếp tục sử dụng diện tích đất có nhà chung cư để cải tạo, xây dựng lại.
Cách tính tiền đóng góp cũng được đưa từ nghị định lên luật: tỷ lệ diện tích sử dụng căn hộ nhân với suất đầu tư xây dựng mới mỗi m² sàn tại thời điểm phá dỡ.
Chủ căn hộ không tham gia đóng góp xây lại được bồi thường giá trị phần quyền sử dụng đất theo tỷ lệ của mình, đồng thời chuyển quyền sử dụng đất cho chủ đầu tư. Như vậy, khi chung cư phải xây lại, chủ căn hộ được tự chọn: đóng góp để nhận căn hộ mới, hoặc nhận lại giá trị phần đất của mình.
Góp ý cho dự thảo tại hội thảo "Góp ý kiến đối với Dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi)" ngày 10/8, TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó tổng thư ký Hội Quy hoạch đô thị Việt Nam, đề nghị luật quy định rõ hơn về tái phát triển chung cư cũ và nghiên cứu cơ chế chia sẻ lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Ông cũng đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu nhà ở quốc gia, không chỉ lưu thông tin về quyền sở hữu mà còn ghi nhận tình trạng, tuổi thọ và mức an toàn của công trình, để quản lý được vòng đời nhà ở.
Bên cạnh đó, dự thảo điều chỉnh nguồn chi trả kiểm định: ngân sách chi trả cho nhà thuộc tài sản công và chung cư cũ. Điều này khiến chất lượng xây dựng, bảo trì và vận hành của tòa nhà ngay từ đầu càng trở thành tiêu chí quan trọng khi chọn mua căn hộ.
Thượng Hải chuyển quyền sở hữu thành quyền lựa chọn
Ở Trung Quốc, Thượng Hải là một trong những đô thị có khối lượng nhà cũ cần giải tỏa, cải tạo lớn nhất. Quy định của thành phố về trưng thu và bồi thường nhà trên đất quốc hữu đặt quyền lựa chọn vào tay chủ nhà.
Người có nhà ở bị trưng thu được chọn bồi thường bằng tiền hoặc đổi lấy quyền sở hữu một căn nhà khác. Việc bồi thường phải thực hiện trước khi di dời.
Nếu giá thẩm định một căn thấp hơn đơn giá bình quân trong phạm vi giải tỏa, mức bình quân được dùng làm cơ sở tính bồi thường. Điều này giúp người ở căn kém giá trị nhất không bị thiệt khi cả khu phải di dời.
Cách tiếp cận ấy và dự thảo của Việt Nam có một nguyên tắc: khi công trình không còn, quyền của chủ nhà chuyển thành quyền lựa chọn, có giá trị tương ứng.
Nếu được thông qua, Luật Nhà ở (sửa đổi) dự kiến có hiệu lực từ 1/7/2027. Đặt hai văn bản cạnh nhau, không có quy định mới nào làm mất quyền sở hữu căn hộ; ngược lại, quyền đó được nói rõ hơn ở từng kịch bản của tòa nhà.