Đề xuất áp giá điện sinh hoạt theo giờ: Đánh giá kỹ tác động

Người dân lo hóa đơn tăng

Trong dự thảo sửa đổi Luật Điện lực, Chính phủ đề xuất áp dụng giá bán lẻ điện theo giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường đối với khách hàng sinh hoạt khi đủ điều kiện kỹ thuật, đồng thời giao Bộ Công Thương xây dựng lộ trình thực hiện.

Theo khung giờ mới của hệ thống điện vừa được ban hành, giờ cao điểm kéo dài từ 17h30 đến 22h30, từ thứ Hai đến thứ Bảy; giờ thấp điểm từ 0h đến 6h hằng ngày. Dù chưa rõ biểu giá và lộ trình áp dụng đối với điện sinh hoạt, đề xuất này đã khiến nhiều hộ gia đình băn khoăn, bởi khoảng thời gian cao điểm trùng với lúc người dân trở về nhà sau giờ làm việc, nấu ăn, tắm giặt, bật điều hòa và sử dụng các thiết bị thiết yếu.

Chia sẻ với PV Tiền Phong, chị Lê Thị Hiền (Hà Đông, Hà Nội) cho biết gia đình có 5 người, mỗi tháng chi khoảng 1 triệu đồng tiền điện. Dù đã lựa chọn các thiết bị tiết kiệm năng lượng, phần lớn nhu cầu sử dụng điện của gia đình vẫn tập trung vào buổi tối. “Nếu buổi tối tính giá điện cao hơn, tôi lo hóa đơn sẽ tăng. Gia đình có thể tiết kiệm điện, nhưng không phải sinh hoạt nào cũng chuyển sang giờ khác được”, chị Hiền nói.

Cùng chung băn khoăn, anh Lê Mạnh Cường (Nghệ An) cho biết buổi tối là khoảng thời gian các thành viên trong gia đình quây quần, xem thời sự, xem tivi sau một ngày làm việc. Theo anh Cường, rất khó yêu cầu người dân thay đổi những sinh hoạt thường ngày chỉ để tránh khung giờ giá cao.

“Máy giặt có thể chạy muộn hơn, nhưng không thể để cả nhà chờ đến đêm mới nấu ăn, tắm giặt. Nếu tính giá theo giờ, cần công khai mức giá và cách tính để người dân biết hóa đơn sẽ thay đổi thế nào”, anh Cường nói.

Cần lượng hóa tác động trước khi áp dụng

Trao đổi với PV Tiền Phong, ông Ngô Tuấn Kiệt, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Năng lượng, cho rằng về nguyên tắc, giá điện theo thời gian sử dụng có thể khuyến khích khách hàng điều chỉnh hành vi tiêu dùng, góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện vào giờ cao điểm. Tuy nhiên, khả năng thay đổi thời điểm sử dụng điện giữa các nhóm khách hàng rất khác nhau.

Với doanh nghiệp sản xuất, một phần hoạt động có thể được sắp xếp lại để chuyển sang giờ thấp điểm. Trong khi đó, nhu cầu điện sinh hoạt thường gắn với lịch làm việc, học tập và những hoạt động thiết yếu của gia đình nên khó dịch chuyển hơn nhiều.

Theo ông Kiệt, quy định áp dụng giá điện theo giờ “khi đủ điều kiện kỹ thuật” trong dự thảo luật hiện còn chung chung. Cơ quan soạn thảo cần làm rõ những điều kiện cụ thể, thời điểm dự kiến triển khai và đặc biệt là đánh giá đầy đủ tác động đối với người sử dụng điện.

“Bộ Công Thương cần tính toán có bao nhiêu hộ thực sự có khả năng dịch chuyển thời điểm dùng điện, phụ tải giờ cao điểm có thể giảm bao nhiêu và hệ thống điện được lợi gì. Tỷ trọng điện sinh hoạt trong tổng nhu cầu tiêu thụ cũng phải được đưa vào tính toán để xác định hiệu quả thực tế, thay vì chỉ nói chung chung rằng cơ chế mới sẽ giúp thay đổi hành vi”, ông Kiệt phân tích.

Theo vị chuyên gia này, nếu chỉ đưa nguyên tắc vào luật mà chưa làm rõ lộ trình, đối tượng và phương án triển khai, người dân sẽ khó hình dung khi nào cách tính tiền điện thay đổi và mức độ ảnh hưởng đến chi tiêu gia đình.

Đáng lưu ý, hiện phần lớn người dân đi làm ban ngày, chỉ có thời gian nấu ăn, nghỉ ngơi và sử dụng các thiết bị điện vào buổi tối. Nếu đây cũng là thời điểm giá điện cao nhất, những gia đình không có khả năng thay đổi lịch sinh hoạt có nguy cơ phải trả thêm tiền dù lượng điện tiêu thụ không tăng.

Từ thực tế này, ông Kiệt cho rằng không nên mặc nhiên áp dụng giá điện theo giờ với tất cả hộ gia đình. Trước mắt, có thể nghiên cứu thí điểm với nhóm tiêu thụ nhiều điện, có khả năng điều chỉnh phụ tải, chẳng hạn các hộ sử dụng khoảng 500 kWh/tháng trở lên.

Ngược lại, nhóm sử dụng ít điện, đặc biệt là hộ thu nhập thấp, cần được đánh giá riêng. Việc khảo sát phải phân loại theo khu vực đô thị, nông thôn, mức thu nhập và sản lượng điện tiêu thụ, bởi điều kiện sinh hoạt và khả năng thích ứng của mỗi nhóm rất khác nhau.

Phải bảo vệ người tiêu dùng

Ở góc độ vận hành hệ thống điện, TS Nguyễn Huy Hoạch, Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, nhìn nhận giá điện theo giờ là một công cụ có thể khuyến khích khách hàng điều chỉnh thời điểm sử dụng điện. Về dài hạn, đây cũng là tiền đề để phát triển các chương trình điều chỉnh phụ tải, trong đó khách hàng tự nguyện giảm hoặc dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện khi hệ thống căng thẳng và được hưởng lợi ích kinh tế tương ứng.

Tuy nhiên, ông Hoạch lưu ý việc áp dụng giá điện theo giờ không đồng nghĩa tất cả hộ gia đình đều phải trả thêm tiền. Những hộ có khả năng chuyển một phần nhu cầu sang giờ thấp điểm hoặc giờ bình thường có thể giảm hóa đơn. Ngược lại, các gia đình buộc phải sử dụng điện nhiều vào giờ cao điểm có thể chịu bất lợi, tùy theo mức giá được thiết kế.

Vì vậy, biểu giá phải được xây dựng trên cơ sở đánh giá tác động đối với từng nhóm khách hàng. Mức chênh lệch giá giữa các khung giờ cần đủ sức khuyến khích thay đổi hành vi, nhưng không gây xáo trộn lớn đến sinh hoạt và chi phí của người dân.

Theo ông Hoạch, điều kiện tiên quyết để triển khai là hệ thống công tơ có khả năng ghi nhận chính xác sản lượng điện theo từng khung giờ, kết hợp với nền tảng dữ liệu minh bạch để khách hàng theo dõi. Biểu giá cũng phải dễ hiểu, ổn định và được công khai đầy đủ, giúp người dân chủ động lựa chọn phương án sử dụng điện phù hợp.

Đặc biệt, cơ quan quản lý cần thông tin rõ đối tượng áp dụng, thời điểm triển khai, mức giá từng khung giờ và cách tính hóa đơn trước khi thực hiện, tránh tạo tâm lý lo lắng hoặc gây bất lợi cho những hộ không có điều kiện dịch chuyển phụ tải.

Ông Ngô Tuấn Kiệt - nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Năng lượng cũng cho rằng sửa đổi Luật Điện lực lần này cũng cần nghiên cứu tách chính sách hỗ trợ hộ nghèo khỏi cơ cấu giá điện. Thay vì hỗ trợ thông qua giá bán, Nhà nước có thể xác định đúng đối tượng khó khăn để hỗ trợ trực tiếp một khoản tiền điện hằng tháng. Cách làm này giúp chính sách minh bạch, đúng đối tượng, tránh tình trạng hộ thu nhập cao cũng được hưởng lợi tương tự hộ nghèo.

“Giá điện theo giờ có thể giúp điều tiết phụ tải, nhưng phải chứng minh bằng những con số cụ thể: ai sẽ áp dụng, hóa đơn thay đổi ra sao, hệ thống được lợi bao nhiêu và hộ khó khăn được bảo vệ thế nào. Có đủ căn cứ đó mới xây dựng được lộ trình phù hợp và tạo sự đồng thuận”, ông Kiệt nói.