Dù tên ông Trump không có trên lá phiếu, nhưng các cử tri sẽ quyết định quyền kiểm soát Quốc hội Mỹ trong 2 năm tới.
Quốc hội - bao gồm Hạ viện và Thượng viện - là cơ quan soạn thảo luật pháp và kiểm soát chi tiêu liên bang.
Điều gì sẽ diễn ra trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ?
Được tổ chức vào giữa nhiệm kỳ 4 năm của một tổng thống Mỹ, các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ quyết định thành phần và quyền kiểm soát Quốc hội của các đảng phái.
Tất cả 435 ghế tại Hạ viện và 35 trong số 100 ghế tại Thượng viện đều đang được tranh cử. Trong đó bao gồm các cuộc bỏ phiếu tại các bang Florida và Ohio để lấp đầy những chiếc ghế bị bỏ trống bởi Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Phó Tổng thống JD Vance. Cử tri tại 36 bang cũng sẽ bầu chọn các thống đốc.
Các hạ nghị sĩ đại diện cho từng khu vực bầu cử và có nhiệm kỳ 2 năm, trong khi các thượng nghị sĩ có nhiệm kỳ 6 năm.
Các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ cũng thường được xem như một cuộc trưng cầu dân ý về hiệu quả điều hành của tổng thống đương nhiệm.
Theo Todd Belt - giáo sư về quản trị chính trị tại Đại học George Washington, kể từ năm 1946, đảng của tổng thống đương nhiệm thường mất trung bình 26,5 ghế tại Hạ viện và một số ghế tại Thượng viện trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Ngoài Quốc hội và các vị trí thống đốc, cử tri còn bầu chọn các nhà lập pháp cấp bang và các quan chức địa phương.
Nadia Brown - giáo sư tại Đại học Georgetown - cho biết mặc dù các cuộc bầu cử cấp quốc gia thường thu hút nhiều sự chú ý nhất, nhưng “cần nhớ rằng, địa phương mới là nơi mà hầu hết người Mỹ tương tác với chính quyền”.
Bà nói thêm: “Chính các đề xuất hoặc trưng cầu dân ý tại địa phương trên lá phiếu mới là những yếu tố tác động trực tiếp đến cuộc sống thường nhật của người dân”.
Thế giằng co tại Hạ viện và Thượng viện
Đảng Cộng hòa hiện đang nắm đa số tại cả hai viện. Nếu phe Cộng hòa mất quyền kiểm soát tại bất kỳ viện nào, đảng Dân chủ cũng sẽ có quyền ngăn chặn các dự luật và khởi xướng các cuộc điều tra nhắm vào chính quyền của ông Trump.
Đảng Dân chủ cần giành thêm 3 ghế tại Hạ viện và 4 ghế tại Thượng viện để nắm quyền kiểm soát. Nếu tỷ lệ ghế tại Thượng viện là 50-50, Đảng Cộng hòa vẫn sẽ nắm quyền kiểm soát vì Phó Tổng thống Vance có thể bỏ lá phiếu quyết định trong trường hợp số phiếu ngang nhau.
Giáo sư Todd Belt cho rằng, một chiến thắng của đảng Dân chủ có thể hạn chế đáng kể khả năng của ông Trump trong việc thực hiện chương trình nghị sự đối nội của mình.
“Nếu đảng Dân chủ giành được một trong hai viện, mọi dự luật chi tiêu không thuộc chính phủ sẽ rơi vào bế tắc”, ông chia sẻ với Al Jazeera.
Các cuộc bầu cử Hạ viện diễn ra như thế nào?
Hạ viện gồm 435 thành viên, mỗi người đại diện cho một khu vực bầu cử địa phương với nhiệm kỳ hai năm. Do đó, tất cả các ghế đều được bầu lại sau mỗi hai năm.
Số ghế được phân bổ cho các tiểu bang dựa trên quy mô dân số, theo kết quả Tổng điều tra dân số Mỹ được thực hiện 10 năm một lần. California, tiểu bang đông dân nhất, có 52 ghế, trong khi các tiểu bang thưa dân hơn như Wyoming và Vermont, mỗi tiểu bang chỉ có một ghế.
Một đảng cần giành được 218 ghế để chiếm đa số và kiểm soát Hạ viện.
Hiện tại, đảng Cộng hòa đang kiểm soát Hạ viện với 218 ghế, so với 214 ghế của đảng Dân chủ. Ngoài ra còn có một nghị sĩ độc lập đứng về phía đảng Cộng hòa. Hiện có hai ghế trống trong Hạ viện, mỗi đảng từng nắm giữ một ghế trong số đó.
Hạ viện khóa mới sẽ tuyên thệ nhậm chức vào ngày 3/1/2027.
Mỗi khu vực bầu cử sẽ bầu ra một đại diện riêng, và đảng nào giành được 218 ghế sẽ nắm quyền kiểm soát Hạ viện. Vì vậy, chỉ cần vài chiến thắng sít sao tại các khu vực bầu cử cạnh tranh gay gắt cũng có thể quyết định đảng nào chiếm đa số.
Giáo sư Belt ước tính có khoảng 35 cuộc đua tại Hạ viện có khả năng định đoạt thế đa số. Ông dự đoán đảng Dân chủ có thể giành thêm khoảng 15 ghế, bất chấp việc đảng Cộng hòa đã thực hiện tái phân chia khu vực bầu cử - một động thái mà ông cho rằng đã mang lại lợi thế cho đảng này tại 9 khu vực bầu cử khác.
Một khu vực bầu cử “chiến trường” là nơi mà cả hai đảng đều có khả năng giành chiến thắng.
“Thông thường, cử tri có xu hướng bỏ phiếu theo danh sách đảng, nghĩa là họ sẽ bầu cho tất cả các ứng cử viên của cùng một đảng. Điều này cũng có khả năng tác động đến các cuộc đua khác trong cùng lá phiếu,” ông cho biết.
Các cuộc bầu cử Thượng viện diễn ra như thế nào?
Thượng viện gồm 100 thành viên, mỗi tiểu bang có hai đại diện bất kể quy mô dân số, được bầu chọn trên phạm vi toàn tiểu bang với nhiệm kỳ 6 năm. Cứ mỗi 2 năm, khoảng 1/3 số ghế sẽ được đưa ra bầu chọn lại.
Năm nay, 33 ghế sẽ được tranh cử định kỳ, bên cạnh các cuộc bầu cử đặc biệt tại Florida và Ohio. Hai cuộc bầu cử đặc biệt này nhằm chọn người hoàn thành nốt hai năm còn lại trong nhiệm kỳ của Ngoại trưởng Marco Rubio và Phó Tổng thống JD Vance.
Trong tổng số 35 ghế được tranh cử, đảng Cộng hòa hiện nắm giữ 22 ghế, còn đảng Dân chủ nắm giữ 13 ghế.
Đảng Cộng hòa hiện có 53 thượng nghị sĩ. Đảng Dân chủ có 45 thượng nghị sĩ, cùng hai thượng nghị sĩ độc lập liên kết, nâng tổng số ghế của khối Dân chủ lên 47.
Đảng Dân chủ cần giành thêm ít nhất 4 ghế để đạt con số 51 ghế và nắm quyền kiểm soát Thượng viện. Trong khi đó, đảng Cộng hòa chỉ cần 50 ghế để duy trì quyền kiểm soát, vì Phó Tổng thống Vance có quyền bỏ lá phiếu quyết định trong trường hợp số phiếu giữa hai bên ngang bằng nhau.
Thượng viện khóa mới sẽ tuyên thệ nhậm chức vào ngày 3/1/2027.
Theo các nhà phân tích bầu cử, mặc dù đảng Dân chủ đối mặt với con đường khó khăn hơn để giành thế đa số tại Thượng viện so với Hạ viện, nhưng số lượng các cuộc đua tranh cử gay gắt ngày càng tăng đã cải thiện cơ hội giành chiến thắng của họ.
Những vấn đề trọng tâm trong cuộc bầu cử
Chi phí sinh hoạt là mối quan tâm hàng đầu của cử tri, trong đó giá xăng dầu tăng cao, chi phí nhà ở và bảo hiểm y tế đang gây áp lực lớn lên ngân sách các hộ gia đình.
Quyền sinh sản vẫn là một vấn đề quan trọng, bên cạnh các vấn đề về nhập cư và tình trạng nền dân chủ tại Mỹ.
Ngoài ra, các vấn đề như cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran, cùng sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) và các trung tâm dữ liệu, cũng đặt ra nhiều câu hỏi mới liên quan đến an ninh, việc làm và chi phí năng lượng.
Theo USAFacts, có khoảng 210 triệu người Mỹ đã đăng ký cử tri, tương đương gần 8/10 cư dân Mỹ từ 18 tuổi trở lên.
California là bang có số lượng cử tri đăng ký đông nhất với 23,2 triệu người, theo sau là Texas (17,4 triệu) và Florida (13,6 triệu). Tổng cộng, ba bang này chiếm khoảng 26% tổng số cử tri đăng ký trên cả nước.
Ngược lại, các bang có số lượng cử tri đăng ký thấp nhất là Wyoming (278.468 người), Vermont (459.455 người) và Alaska (603.310 người).
Số lượng người Mỹ đi bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ thường thấp hơn so với các cuộc bầu cử tổng thống. Kể từ năm 1944, tỷ lệ cử tri đi bầu trung bình trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đạt khoảng 42%, trong khi con số này ở các cuộc bầu cử tổng thống là 58%.
Nếu đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát Hạ viện
Một Hạ viện do đảng Dân chủ kiểm soát có thể ngăn chặn các dự luật của đảng Cộng hòa và sử dụng các ủy ban của mình để điều tra chính quyền Tổng thống Trump. Hạ viện cũng nắm quyền luận tội tổng thống - một thẩm quyền chỉ dành riêng cho cơ quan này.
Việc nắm quyền kiểm soát cũng mang lại cho đảng Dân chủ lợi thế trong các vấn đề liên quan đến ngân sách chính phủ. Mọi dự luật đều cần sự phê chuẩn từ cả hai viện, vì vậy Thượng viện do đảng Cộng hòa kiểm soát không thể tự mình thông qua các đạo luật.
Giáo sư Belt dự đoán rằng nếu đảng Dân chủ kiểm soát Hạ viện, các cuộc đối đầu về chi tiêu liên bang sẽ gia tăng, bao gồm cả 12 dự luật ngân sách thường niên cần thiết để duy trì hoạt động của các cơ quan liên bang. Điều này làm dấy lên nguy cơ chính phủ phải đóng cửa - tình trạng xảy ra khi nguồn ngân sách bị gián đoạn, khiến nhiều dịch vụ liên bang phải ngừng hoạt động.
Ông Belt cũng cho rằng ông Trump có thể sẽ chuyển hướng tập trung nhiều hơn vào chính sách đối ngoại nếu chương trình nghị sự trong nước của ông vấp phải sự phản đối tại Quốc hội.
Ông nhận định: “Theo truyền thống, các tổng thống phải đối mặt với tình trạng chính phủ bị chia rẽ trong hai năm cuối nhiệm kỳ thường chuyển trọng tâm gần như hoàn toàn sang chính sách đối ngoại. Tôi nghĩ điều tương tự cũng sẽ xảy ra với ông Trump”.
Nếu đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát Thượng viện
Một Thượng viện do đảng Dân chủ kiểm soát có thể ngăn chặn các dự luật và bác bỏ các đề cử nhân sự của tổng thống, bao gồm các thẩm phán liên bang, thẩm phán Tòa án Tối cao, các quan chức nội các và đại sứ.
Điều này khiến quyền kiểm soát Thượng viện trở nên quan trọng, với tầm ảnh hưởng vượt xa phạm vi 2 năm tới. Các thẩm phán liên bang được bổ nhiệm trọn đời, qua đó định hình các phán quyết pháp lý rất lâu sau khi một nhiệm kỳ tổng thống kết thúc.
Thượng viện cũng là nơi diễn ra phiên xét xử nếu Hạ viện tiến hành luận tội tổng thống. Tuy nhiên, để bãi nhiệm một tổng thống, cần có sự đồng thuận của 2/3 số thượng nghị sĩ - một ngưỡng mà khó có đảng nào đạt được.
Đảng Dân chủ có quyền kiểm soát hoàn toàn nếu giành cả hai viện?
Về lý thuyết, ông Trump vẫn sẽ là tổng thống và có quyền phủ quyết các dự luật. Để bác bỏ quyền phủ quyết này, cần có sự đồng thuận của 2/3 số phiếu tại mỗi viện.
Ngoài ra, theo quy định tại Thượng viện, cần có 60 phiếu thuận để kết thúc tranh luận đối với hầu hết các dự luật, mặc dù một số dự luật ngân sách chỉ cần đa số phiếu đơn giản. Do đó, việc chỉ nắm giữ thế đa số sít sao không đảm bảo một đảng có thể thông qua toàn bộ chương trình nghị sự của mình.
Hạ viện do đảng Dân chủ kiểm soát có thể khởi động quy trình luận tội ông Trump - người từng bị luận tội hai lần trước đây. Tuy nhiên, để bãi nhiệm tổng thống, cần có đa số 2/3 số phiếu thuận tại Thượng viện.
Giáo sư Belt cho rằng khả năng xảy ra một cuộc luận tội khác là rất thấp.
Ông chia sẻ: “Chắc chắn sẽ có các cuộc điều tra, nhưng khó có khả năng xảy ra một cuộc luận tội nữa, vì đảng Dân chủ đã thử làm điều đó hai lần rồi, trong khi đảng Cộng hòa vẫn luôn đứng về phía ông Trump”.
Thời điểm công bố kết quả
Kết quả sẽ bắt đầu xuất hiện sau khi các điểm bỏ phiếu đầu tiên đóng cửa vào lúc 18h ngày 3/11 (giờ miền Đông, tức 6h ngày 4/11 theo giờ Việt Nam). Nhưng một số cuộc đua sít sao có thể mất nhiều ngày mới có kết quả cuối cùng.
Kết quả trong đêm bầu cử chỉ là tạm thời. Việc kiểm phiếu cuối cùng có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí vài tuần, khi các quan chức tiến hành kiểm đếm phiếu bầu qua thư, phiếu bầu tạm thời và các loại phiếu khác trước khi xác nhận kết quả. Tốc độ thực hiện quy trình này cũng khác nhau tùy theo từng tiểu bang.
Ông Belt cho biết: “Tại một số tiểu bang, quá trình này có thể mất tới một tuần hoặc hơn”.
Một số cuộc đua có thể kéo dài hơn nữa. Tại Georgia, nếu không có ứng cử viên Thượng viện nào giành được đa số phiếu, cuộc đua sẽ chuyển sang vòng bầu cử bổ sung vào ngày 1/12.
Ông Belt cảnh báo rằng các kết quả ban đầu có thể tạo ra cái nhìn sai lệch về kết quả chung cuộc. Do cử tri đảng Cộng hòa thường ít chọn hình thức bỏ phiếu qua thư hơn so với cử tri đảng Dân chủ, nên tại một số tiểu bang, các ứng viên đảng Cộng hòa có thể tạm thời chiếm ưu thế, trước khi các lá phiếu được kiểm đếm sau đó làm thu hẹp hoặc đảo ngược khoảng cách dẫn trước này. Hiện tượng này được gọi là “ảo ảnh đỏ”. Tại những tiểu bang ưu tiên kiểm đếm phiếu bầu qua thư trước, tình thế có thể diễn ra theo chiều hướng ngược lại.
