Ở tuổi 82, mang trên mình những mảnh đạn nhức buốt mỗi khi trái gió trở trời, bước chân người bác sĩ già Trần Văn Bản vẫn chưa dừng lại.
Suốt hơn 4 thập kỷ, ông lội ngược những cánh rừng xưa, nhặt nhạnh từng ký ức, tỉ mỉ phân tách từng mẩu xương tàn để đưa những người lính trẻ năm ấy về lại với quê hương.
Lời hẹn ước dưới mưa bom
Giữa những ngày đầu tháng 7/2026, tại khu vực khai quật hố chôn tập thể liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TPHCM), giọt nắng trưa gay gắt đổ xuống vai những người chiến sĩ trẻ. Giữa khoảng không lặng im ấy, hình ảnh một cụ già mái tóc bạc trắng, ánh mắt đau đáu dõi theo từng lớp đất đang bóc tách khiến nhiều người xúc động.
Đó là bác sĩ Trần Văn Bản. Ở tuổi 82, ông không còn đủ sức cầm cuốc xẻng, nhưng đôi bàn tay từng trải qua bao mùa chiến tranh vẫn run run nâng niu từng mẩu xương vừa đưa lên từ lòng đất. Ông cầm nhẹ lên, quan sát, phân loại rồi cẩn trọng trao lại cho tổ giám định. Với người ngoài, đó là những mẩu xương nhuốm màu thời gian. Nhưng với ông, đó là những người bạn, những người đồng đội từng cùng chia nhau nửa bát cơm khô, cùng chung một chiến hào.
"Ngày ra trận, các anh đều là những chàng trai khỏe mạnh. Bây giờ trở về chỉ còn lại từng phần xương thế này, ai nhìn cũng không khỏi xót xa..." - bác sĩ Trần Văn Bản ngậm ngùi.
Ký ức đưa ông trở về mùa hè năm 1967. Chàng thanh niên Trần Văn Bản rời quê hương Vĩnh Bảo (Hải Phòng), xếp lại bút nghiên lên đường nhập ngũ. Sau những tháng ngày huấn luyện ở vùng núi Yên Tử (Quảng Ninh), đơn vị ông hành quân vào chiến trường miền Nam khốc liệt. Ngày ấy, qua bao lần bổ sung, đơn vị có gần 1.000 cán bộ, chiến sĩ. Ngày mừng đất nước thống nhất, chỉ còn khoảng 1/10 quân số trở về.
Ông nhớ như in trước mỗi giờ xung trận, những người lính trẻ tuổi đôi mươi thường nửa đùa nửa thật dặn nhau: "Thằng nào còn sống thì nhớ mang tao về cho mẹ".
Chẳng ai ngờ, câu dặn dò hồn nhiên trong làn mưa bom ấy lại trở thành lời hẹn kéo dài suốt cả một đời người. Có người vừa tròn hai mươi chưa từng biết nắm tay một cô gái; có người trong ba lô vẫn còn lá thư viết dở chưa kịp gửi về quê nhà... Họ gửi lại thanh xuân nơi bờ mương, hố bom hay những bệnh xá dã chiến ven rừng.
Năm 1970, sau lần bị thương nặng, ông Bản được điều về Ban Quân y Quân khu Sài Gòn - Gia Định. Công việc của ông là thống kê thương binh, bệnh binh và tử sĩ. Những con số tưởng như khô khan ấy lại được ông âm thầm ghi chép, vẽ lại từng sơ đồ, đánh dấu từng vị trí chôn cất với một niềm hy vọng đá vàng: Chiến tranh rồi sẽ kết thúc, và nhất định phải có người quay lại đón các anh về.
"Gia tài" trong những cuốn sổ ngả vàng
Hòa bình lập lại, người ta bắt tay vào xây dựng cuộc sống mới, còn bác sĩ Trần Văn Bản lại khởi đầu một hành trình nhọc nhằn khác. Tháng 3/1979, ông bắt đầu chuyến đi tìm đồng đội đầu tiên với chiếc xe đạp cũ kỹ.
Từ 3 giờ sáng, mang theo ít bo bo làm lương thực, ông miệt mài đạp xe 70 - 80 cây số trở lại chiến trường Củ Chi, Dầu Tiếng, Bến Cát, Tây Ninh... Gặp con mương sâu không cầu, ông bẻ cành cây buộc vào túi nilon làm phao, vừa bơi vừa kéo chiếc xe đạp sang bờ bên kia.
Chính từ gian khổ ấy, ông đã tìm và đưa được hài cốt hai người bạn thân cùng quê Hải Phòng trở về - một người hy sinh năm 1969, một người nằm lại từ Tết Mậu Thân 1968. Đứng lặng lẽ sau đoàn người đưa tiễn ngày hôm ấy, ông biết mình vừa giữ trọn một lời hứa, nhưng cuộc đời ông vẫn còn hàng nghìn lời hứa khác chưa tròn.
Nếu coi hơn bốn thập kỷ đi tìm hài cốt liệt sĩ là một cuộc hành trình dài thì "báu vật" lớn nhất của bác sĩ Trần Văn Bản không phải là tấm bản đồ quân sự, mà là vô số những cuốn sổ tay đã ngả màu thời gian trong căn nhà nhỏ trên đường Trần Hưng Đạo (phường Tân Sơn Nhì).
Từng cuốn sổ bìa đã bong tróc, giấy giòn vì tuổi tác, có cuốn là quà tặng của một bác sĩ Liên Xô từ mấy chục năm trước, được ông nâng niu như di sản đời mình. Bên trong không phải hồi ký cá nhân, mà là nhật trình chi tiết của từng chuyến đi từ năm 1979 đến nay: ngày tháng, địa điểm, nhân chứng, sơ đồ hiện trường, hướng đào, độ sâu khai quật, di vật phát hiện và mã số đánh dấu từng bộ hài cốt.
Bác sĩ Trần Văn Bản nói, trí nhớ con người rồi sẽ phai nhạt nhưng trang giấy thì không được phép sai. Bởi vậy, ông không bao giờ vội vã. Nhận thông tin mới, ông lặn lội đi tìm nhân chứng - từ cựu chiến binh, người dân chứng kiến năm xưa, đến những cụ già còn nhớ từng bờ mương, gốc cây.
Có lần hỗ trợ một gia đình liệt sĩ tại Long An, ông gặp 8 cựu chiến binh từng chôn cất đồng đội. Ông cẩn thận chuẩn bị 18 câu hỏi độc lập về địa hình, con suối, hướng chôn. Khi đối chiếu có 12 câu trả lời trùng khớp, ông mới khoanh vùng chính xác. Khi đào, ông hướng dẫn không đào dàn trải mà đào các rãnh nhỏ sâu khoảng 1 m, cách nhau 0,5 m để vừa tiết kiệm sức lực, vừa không bỏ sót dấu tích.
Giọt nước mắt đoàn tụ và cuộc đua với thời gian
Trong hành trình đong đầy nước mắt ấy, có những cuộc tìm kiếm khiến trái tim người bác sĩ già thắt lại. Nhớ nhất là đợt khảo sát các giếng nước cũ - nơi từng dùng chôn cất tập thể - chỉ trong hai tháng đã quy tập được hơn 400 hài cốt. Hay cuộc khai quật 13 hố giếng tại khu vực Tân Bình cũ năm 1994, đưa lên 43 hài cốt liệt sĩ hy sinh trong đợt Tổng tiến công Xuân Mậu Thân 1968.
Mỗi lần nhìn thấy một phần xương thịt đồng đội hiện ra từ lòng đất, ông lại lặng người, nuốt nước mắt.
Nhưng giây phút xúc động nhất với ông không phải khi đào thấy hài cốt, mà là khoảnh khắc trao các anh về với gia đình. Đó là khi những người con đã ngoài 60 tuổi mới lần đầu được ôm hài cốt cha; là người vợ tóc bạc trắng sau mấy chục năm mòn mỏi chờ chồng.
Nhiều gia đình chẳng còn lấy một tấm hình, họ nâng niu chiếc lược, cây bút, bình tông, đôi dép cao su hay mảnh tăng võng nhặt được bên hài cốt như những báu vật vô giá. Giọt nước mắt đoàn tụ muộn mằn ấy chính là phần thưởng lớn nhất cho người bác sĩ già.
Đến nay, bác sĩ Trần Văn Bản đã trực tiếp xác minh hơn 2.300 vị trí chôn cất, hỗ trợ đưa 134 hài cốt liệt sĩ về tận quê hương và phối hợp xác minh cho hơn 200 gia đình nhận lại người thân tại các nghĩa trang.
Hồ sơ nào cũng có đầy đủ danh sách, cảm tưởng và chữ ký xác nhận. Ông còn cẩn thận lập danh sách đồng đội quê Vĩnh Bảo, theo dõi từng hoàn cảnh, đứng ra vận động giúp đỡ những thương binh nặng có mái ấm gia đình. Nhưng ông chưa bao giờ nhận đó là công trạng của riêng mình, mà luôn khắc ghi sự chung tay của nhân dân, chính quyền và đồng đội.
Giờ đây, ở tuổi ngoài 80, điều khiến ông đau đáu nhất không phải là sức khỏe cá nhân hay những mảnh đạn nhức buốt trong cơ thể, mà là thời gian.
Những nhân chứng lịch sử ngày ấy đều đã ngoài 75, 80 tuổi, người chỉ huy cũ của ông đã trên 90. Mỗi năm qua đi, lại có người vĩnh viễn ra đi, mang theo những ký ức chưa kịp kể. Trong khi đó, địa hình đã biến đổi quá nhiều: rừng xưa thành đại lộ, bờ mương xưa đã san bằng. Nếu không nhanh, dấu vết sẽ vĩnh viễn bị vùi lấp.
Vì vậy, nhiều năm qua, bác sĩ Trần Văn Bản luôn kiên trì kiến nghị đẩy mạnh giám định ADN đối với các mộ tập thể và hài cốt chưa xác định danh tính, như tại khu vực sân bay Tân Sơn Nhất hay Nghĩa trang Liệt sĩ quận Tân Bình cũ. Nhìn thế hệ trẻ hôm nay tiếp bước với công nghệ viễn thám, ảnh vệ tinh, AI và ADN, mắt người bác sĩ già lại ánh lên niềm hy vọng.
"Các anh vẫn còn đang chờ chúng ta..." - bác sĩ Trần Văn Bản nói, ánh mắt hướng về phía hố đào, nơi những kỷ vật thiêng liêng đang chờ được gọi tên.
Lời dặn trước giờ xung trận năm nào vẫn đang được người lính già Trần Văn Bản thực hiện. Hành trình ấy sẽ chỉ dừng lại khi không còn ngôi mộ nào vô danh, và mỗi sự hy sinh đều được trả lại bằng một tên gọi, một quê hương cùng một nén hương ấm áp từ gia đình sau bao năm tháng đợi chờ.
