Trao đổi với phóng viên Báo Tiền Phong, TS. Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ nhìn nhận, sau gần một năm đi vào hoạt động, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cơ bản đã được thiết lập và vận hành cơ bản ổn định, hoạt động tương đối thông suốt.
Các cấp ủy và chính quyền đã vượt qua mọi khó khăn, sức ép, thách thức để thực hiện các chỉ đạo của Trung ương, làm được khối lượng công việc rất lớn, yêu cầu cao với nhiều kết quả trên các phương diện: tổ chức bộ máy tinh gọn, bộ máy vận hành cơ bản thông suốt; kinh tế - xã hội tiếp tục phát triển…
Mô hình mới, hoàn toàn khác biệt
Nhìn lại một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ông đánh giá như thế nào về thực trạng hiện nay?
TS. Trần Anh Tuấn: Thực tế khảo sát cho thấy, những bất cập nảy sinh sau một năm vận hành mô hình mới, phần lớn bắt nguồn từ việc chưa nhận thức và định vị đúng về chính quyền địa phương 2 cấp.
Hiện nay, vẫn tồn tại một xu hướng khá phổ biến: coi chính quyền địa phương 2 cấp chỉ là một “phép trừ cơ học” của mô hình 3 cấp cũ. Tức là người ta hiểu đơn giản rằng bỏ cấp huyện đi thì lấy 3 trừ 1 còn 2, và cấp xã mặc nhiên nhận thêm các chức năng, nhiệm vụ của cấp huyện chuyển về.
Đây là cách hiểu hết sức cơ học và chưa đầy đủ. Điều này dẫn đến khó đổi mới tư duy, giữ thói quen nếp nghĩ cũ, coi xã, phường vẫn “bé nhỏ” như trước thì việc hoạch định chính sách từ tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền đến bố trí nhân sự sẽ bị hạn chế, dẫn đến những hệ quả khó khăn trong thực tiễn.
Thực tế tại cơ sở rất áp lực. Một trưởng phòng ở xã có khi phải quyết định các vấn đề nghiệp vụ của 4 - 5 phòng chuyên môn trước đây ở cấp huyện và chịu sự hướng dẫn của 6 - 7 sở, ngành.
TS. Trần Anh Tuấn.
Vậy theo ông, đâu mới là cách hiểu đúng về địa vị pháp lý của cấp xã trong mô hình mới này?
TS. Trần Anh Tuấn: Chúng ta phải khẳng định chính quyền địa phương 2 cấp là một mô hình hoàn toàn mới, khác biệt căn bản so với chính quyền địa phương 3 cấp. Trong mô hình 3 cấp thì xã là cấp dưới của huyện. Nhưng theo mô hình mới, xã, phường, đặc khu giờ đây là “cấp dưới tỉnh” như quy định của Hiến pháp và chấp hành mọi chỉ đạo của cấp tỉnh, trực tiếp thực hiện chức năng quản trị kiến tạo, phục vụ người dân.
Mục tiêu của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là tinh gọn bộ máy mà là chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính đơn thuần sang tư duy quản trị, kiến tạo và phục vụ. Ở đó, chính quyền cấp tỉnh tập trung vào chiến lược, quy hoạch và điều tiết vĩ mô, còn chính quyền cấp dưới tỉnh (xã, phường...) tập trung vào quản trị thực thi, trực tiếp giải quyết mọi nhu cầu của nhân dân.
Đội ngũ công chức cấp xã chưa đồng đều
Nhiều người cho rằng cán bộ địa phương đang gặp nhiều áp lực về công việc chuyên môn. Phải chăng khối lượng công việc đang quá tải so với năng lực của họ?
TS. Trần Anh Tuấn: Không chỉ khối lượng công việc mà hơn thế, đó là yêu cầu phải giỏi nhiều lĩnh vực đòi hỏi phải có chuyên môn nghiệp vụ sâu. Khi thực hiện mô hình chính quyền 2 cấp, xã và phường phải gánh vác những nhiệm vụ vốn thuộc về cả cấp huyện và cấp xã trước đây, đồng thời nhận thêm các phần việc do tỉnh giao. Tuy nhiên, danh mục vị trí việc làm hiện nay chưa được quy định đầy đủ, dẫn đến tình trạng không “rõ người, rõ việc”.
Thực tế tại cơ sở rất áp lực. Một trưởng phòng ở xã có khi phải quyết định các vấn đề nghiệp vụ của 4 - 5 phòng chuyên môn trước đây ở cấp huyện và chịu sự hướng dẫn của 6 - 7 sở, ngành. Khi áp lực quá lớn mà chuyên môn không sâu, thẩm quyền lại hạn chế, việc xử lý công việc sẽ sa vào tính hành chính thuần túy, khó đảm bảo chất lượng chuyên môn sâu.
(Ảnh minh họa)
Bên cạnh áp lực công việc, chất lượng đội ngũ cán bộ có phải là một "điểm yếu" khác không, thưa ông?
TS. Trần Anh Tuấn: Đây là vấn đề rất đáng lo. Qua khảo sát, đội ngũ cán bộ công chức cấp xã hiện nay không đồng đều, một bộ phận không nhỏ chưa đáp ứng được yêu cầu và thiếu động lực làm việc. Hiện tại, khoảng 80% là cán bộ công chức cấp xã cũ, chỉ có 20% là điều động từ cấp huyện về.
Nhiều người vẫn mang tư duy hành chính cũ, làm việc theo thói quen, thậm chí có tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Chúng ta đang thiếu một cơ chế tuyển dụng, đánh giá và quản lý cán bộ công chức thực sự đổi mới để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Bên cạnh đó, việc bố trí cán bộ vẫn chưa đúng chuyên môn, sở trường, dẫn đến tình trạng vừa thừa, vừa thiếu.
Thực tế tại cơ sở rất áp lực. Một trưởng phòng ở xã có khi phải quyết định các vấn đề nghiệp vụ của 4 - 5 phòng chuyên môn trước đây ở cấp huyện và chịu sự hướng dẫn của 6 - 7 sở, ngành. Khi áp lực quá lớn mà chuyên môn không sâu, thẩm quyền lại hạn chế, việc xử lý công việc sẽ sa vào tính hành chính thuần túy, khó đảm bảo chất lượng chuyên môn sâu.
TS. Trần Anh Tuấn
Các kho dữ liệu vẫn rời rạc
Trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số, chính quyền 2 cấp đang vận hành ra sao trên môi trường điện tử, thưa ông?
TS. Trần Anh Tuấn: Đây cũng là một mắt xích quan trọng và đang bị ách tắc. Tôi không muốn dùng từ “nghẽn” vì đây là mô hình mới, không tránh khỏi gặp khó khăn khi vận hành. Nhất là trong điều kiện số hóa, chuyển đổi số. Việc ứng dụng công nghệ số và số hóa dữ liệu ở cấp xã hiện nay chưa đồng bộ và thiếu liên thông. Các kho dữ liệu về y tế, giáo dục, đất đai, hộ tịch... vẫn nằm rời rạc trên các phần mềm khác nhau, gây khó khăn cho việc khai thác.
Bên cạnh đó, hệ thống mạng đôi khi vẫn xảy ra lỗi hoặc nghẽn đường truyền giữa cấp xã và cấp trên. Đặc biệt, công tác số hóa tài liệu lưu trữ còn rất chậm. Đội ngũ làm công tác này vừa mỏng, vừa thiếu năng lực số, trong khi lãnh đạo cấp xã vẫn còn tâm lý sợ trách nhiệm khi chi ngân sách cho việc số hóa. Nếu không làm cho dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”, chúng ta không thể có một nền hành chính số hiện đại.
Về mặt thể chế, ông có đề xuất gì để mô hình này vận hành thông suốt hơn?
TS. Trần Anh Tuấn: Tôi cho rằng cần một cuộc cải cách tư duy mạnh mẽ về phân quyền. Theo tôi, từ nay nên bỏ hẳn không thực hiện “phân cấp” mà chuyển hẳn sang thực hiện “phân quyền” giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp dưới tỉnh.
Trung ương chỉ nên tập trung vào thể chế, chiến lược và kiểm soát vĩ mô. Việc của tỉnh thì giao tỉnh quyết, việc của xã thì giao thẩm quyền cho xã thực thi. Phải quán triệt tư tưởng: “Việc của địa phương giao địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm” mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vẫn chỉ đạo.
Do vậy, chúng ta cần sửa đổi đồng bộ Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ và Luật Tổ chức Chính quyền địa phương và các Luật chuyên ngành để hiện thực hóa điều này.
Đề xuất 5 phòng chức năng
Còn về tổ chức bộ máy ở cấp xã, cần được thực hiện ra sao?
TS. Trần Anh Tuấn: Về vấn đề này, chúng ta cần chuyển từ tư duy “tinh gọn” sang tư duy “tinh gọn hợp lý”. Không phải cứ ít tổ chức thì là tốt, mà tổ chức đó phải được thiết kế tinh gọn hợp lý, đáp ứng được yêu cầu thực tiễn.
Dựa trên nghiên cứu, tôi đề xuất tái cấu trúc cơ quan chuyên môn của UBND cấp dưới tỉnh thành 5 phòng chức năng chính: Văn phòng HĐND và UBND - phụ trách quản trị, tư pháp, đối ngoại và công nghệ thông tin; Phòng Kinh tế tổng hợp - lo về ngân sách, tài chính, đầu tư, thống kê.
Phòng Kinh tế ngành sẽ phụ trách xây dựng, công thương, nông nghiệp, môi trường; Phòng Nội vụ (hoặc Phòng Nội chính) sẽ làm nhiệm vụ quản lý nhân sự, dân tộc, tôn giáo và giải quyết đơn thư, khiếu nại; còn Phòng Văn hóa - Xã hội tham mưu về văn hóa, giáo dục, y tế, khoa học.
Việc thiết lập các phòng chuyên sâu như vậy sẽ giúp đội ngũ công chức làm việc chuyên nghiệp hơn, tránh tình trạng một người phải ôm đồm quá nhiều lĩnh vực không đúng chuyên môn.
Ngoài ra, vẫn có Trung tâm phục vụ hành chính công và Văn phòng đăng ký đất đai để phục vụ trực tiếp người dân.
Còn về chế độ công vụ, theo ông cần có thay đổi gì để kích thích động lực làm việc của cán bộ?
TS. Trần Anh Tuấn: Phải chuyển triệt để từ quản lý công chức theo chức nghiệp sang quản trị công vụ theo vị trí việc làm. Đồng thời, cần mạnh dạn giao quyền tự chủ hoàn toàn cho các đơn vị sự nghiệp công lập, không phụ thuộc vào mức độ nguồn thu sự nghiệp. Cấp trên chỉ quản lý kết quả, sản phẩm cuối cùng (hậu kiểm) thay vì kiểm soát chặt chẽ mọi khâu (tiền kiểm) như hiện nay.
Trân trọng cảm ơn ông!
