Trên sân khấu Nhà hát Kịch Hà Nội, vở Dây mơ rễ má bắt đầu từ một cách nói quen thuộc.
“Dây mơ rễ má” - chỉ những mối quan hệ nhiều tầng, nhiều lớp giữa người với người. Đó có thể là tình thân, tình bạn, quan hệ thầy trò hay ân nghĩa được hình thành qua thời gian.
Nhưng kịch bản của nhà văn Xuân Đức đặt những mối quan hệ ấy vào một tình thế khác. Điều gì xảy ra khi tình nghĩa bị lợi dụng để che giấu sai phạm, bảo vệ lợi ích cá nhân?
Tiền bạc và danh vọng làm lu mờ lương tri
Dây mơ rễ má đặt các nhân vật trước những lựa chọn không dễ dàng, giữ nghĩa tình hay đứng về phía lẽ phải, bảo vệ người mình mang ơn hay bảo vệ sự thật, hành xử công tâm hay tận dụng tình cảm và quan hệ để mưu lợi.
Tình nghĩa có thể nâng đỡ con người nhưng khi bị đặt sai chỗ, nó cũng có thể trở thành tấm khiên cho sai trái. Những mối quan hệ vốn để kết nối con người từ đó trở thành nút thắt ngày càng khó tháo.
Đạo diễn, NSND Nguyễn Trung Hiếu chuyển ý niệm này thành hình ảnh cụ thể. Những sợi dây chun xuất hiện trên sân khấu, lúc kết nối, lúc đan chằng chịt quanh các nhân vật. Một đạo cụ đơn giản được sử dụng để diễn tả những ràng buộc giữa tình cảm, ân nghĩa và lợi ích.
Bên cạnh câu chuyện về những mối quan hệ, tác phẩm đặt tiền bạc, danh tiếng và địa vị bên cạnh giá trị gần gũi hơn như thời gian dành cho cha mẹ, con cái và người bạn đời.
Từ đó, câu hỏi của vở diễn không chỉ dừng ở việc con người sẽ lựa chọn thế nào khi người thân quen mắc sai phạm. Tác phẩm còn đặt vấn đề về điều mỗi người đang theo đuổi và cái giá phải trả khi những giá trị vật chất, địa vị lấn át đời sống gia đình.
Đưa hát xẩm vào sân khấu kịch nói
Một điểm đáng chú ý trong cách dàn dựng Dây mơ rễ má là việc đưa hát xẩm vào sân khấu kịch nói.
Vở diễn mở đầu bằng một bài xẩm mang màu sắc Hà Nội và kết thúc cũng bằng điệu xẩm này. Xẩm tạo thành điểm nối giữa đầu và cuối câu chuyện, đồng thời đưa chất liệu nghệ thuật truyền thống vào một tác phẩm đề cập những vấn đề của đời sống hiện đại.
Nếu những sợi dây trên sân khấu đại diện cho các mối quan hệ ngày càng phức tạp, thậm chí bị lợi dụng, chất liệu văn hóa truyền thống gợi một kiểu kết nối khác giữa con người với những giá trị được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Dây mơ rễ má có sự tham gia của NSƯT Thiện Tùng trong vai Hồng Phúc, NSƯT Tiến Lộc vai Cao Việt Hùng, NSƯT Đức Quang vai Giáo sư Phan, Tố Uyên vai Rista, Thanh Tùng vai Cao Viết Lĩnh cùng Việt Dũng, Kim Thanh, Diệp Anh, Đặng Tùng, Hải Yến, Bảo Ngọc và các nghệ sĩ, diễn viên Nhà hát Kịch Hà Nội.
Dàn diễn viên có sự kết hợp giữa nghệ sĩ nhiều kinh nghiệm và các gương mặt trẻ. Theo NSND Nguyễn Trung Hiếu, Nhà hát chủ trương trao cơ hội cho lực lượng kế cận thông qua những vai diễn có sức nặng.
Trong số đó, Diệp Anh tham gia vở khi mới tốt nghiệp ba tháng. Tố Uyên trước đây từng được Nhà hát giao vai Thúy Kiều trong Kiều, Tám Bính trong Bỉ vỏ và lần này đảm nhận vai Rista.
Theo NSND Nguyễn Trung Hiếu, việc các thế hệ cùng xuất hiện trong một tác phẩm tạo điều kiện để diễn viên trẻ tiếp nhận kinh nghiệm từ người đi trước, trong khi nguồn năng lượng mới cũng đặt ra yêu cầu đổi mới cách làm việc và tư duy sáng tạo đối với nghệ sĩ lâu năm.
Đêm ra mắt vở diễn Dây mơ rễ má tối 10/9 thu hút đông khán giả. Ban tổ chức phải kê thêm ghế ở lối đi để đáp ứng lượng người xem. Khi vở kết thúc, nhiều khán giả vẫn nán lại tặng hoa, chụp ảnh cùng nghệ sĩ.
Sau khi theo dõi trọn vở diễn, NSND Thúy Mùi - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu - dành đánh giá tích cực cho cả kịch bản, đạo diễn và diễn viên.
“Tuyệt vời từ kịch bản, đạo diễn đến các diễn viên. Đạo diễn tung ra rất nhiều mảng miếng khiến chúng tôi rất khâm phục. Từ những sợi dây chun xuất hiện, tạo thành dây rợ lằng nhằng, đều rất hợp lý và có ý nghĩa”, NSND Thúy Mùi nhận xét.
NSND Thúy Mùi cũng dành lời khen riêng cho NSƯT Tiến Lộc trong vai Hùng, cho rằng anh có nét diễn "phù thủy". Trong vở Dây mơ rễ má, Hùng đóng vai lãnh đạo tỉnh đầy uy quyền, mưu mô. Trước đó, anh giữ vị trí đứng đầu một doanh nghiệp lớn. Đây là lần đầu NSƯT Tiến Lộc đóng vai phản diện trên sân khấu kịch.
Vở diễn Dây mơ rễ má do nhà văn Xuân Đức viết kịch bản, NSND Nguyễn Trung Hiếu đạo diễn và chỉ đạo nghệ thuật. NSND Doãn Bằng phụ trách mỹ thuật, NSND Hoàng Anh đảm nhiệm âm nhạc.
Từ những sợi dây xuất hiện trực tiếp trên sân khấu đến mạng lưới quan hệ giữa các nhân vật, Dây mơ rễ má đặt ra câu hỏi: tình nghĩa nên dừng ở đâu khi người mình muốn bảo vệ đã bước qua ranh giới của đúng và sai?
