Ðánh giặc bằng… thân chuối luộc
Chúng tôi tới vùng núi Ngọc Linh khi trời đã dần tối, mưa tầm tã. Trong căn nhà sàn, ông A Thương (96 tuổi, làng Đak Song, xã Măng Ri, Gia Lai) đang đốt lửa. Thấy khách từ phương xa tới, con cháu ông Thương quây quần tới hóng chuyện. Người đàn ông 55 tuổi Đảng này dù tuổi đã cao, răng đã rụng gần hết nhưng khi nhắc lại thời trai trẻ, ông đầy tự hào về năm tháng mình trải qua.
Chụm lại đống lửa đang tàn, ông kể: Nhà có 3 anh em đều đi bộ đội. Riêng chàng trai A Thương bắt đầu hoạt động cho cách mạng từ khi 15 tuổi. Với sự nhanh nhẹn, tình yêu nước, chàng trai trẻ được theo cách mạng, xem ảnh Bác Hồ để sống có lý tưởng. Khi 29 tuổi, chàng trai ấy đã là đại uý, chỉ huy 40 người thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Gia Lai - Kon Tum cũ.
“Nhận lệnh từ cấp trên, năm 1959 tôi và anh em hành quân hơn một tháng trời băng đường rừng Ngọc Linh. Vất vả lắm, chục người chia nhau một củ mì, ăn lá cây rừng, mãi sau này mới có lương khô. Sâm Ngọc Linh chỉ ai ốm mới dùng thôi. 40 người mà chỉ có 4 khẩu súng, còn lại là giáo mác, nỏ. Bởi thế tôi chỉ huy anh em mai phục ở cửa đồn địch, thằng nào ra là mình bắn. Địch cố thủ, có tên lao ra ném lựu đạn làm mình bị thương ở đùi nhưng có biết đâu, vẫn cứ chiến đấu tới khi ngất lịm đi. Trận đó đánh trắng đêm, mình thu được 100 khẩu súng, quần áo, rồi thồ bằng xe đạp của địch về”, ông Thương nhớ lại.
Bằng lối đánh khôn khéo, chiến sĩ trẻ A Thương ngày đó nổi tiếng khắp nơi. Sau đó ông được tin tưởng, làm cận vệ cho Bí thư H80 (thuộc Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Gia Lai - Kon Tum). Đến năm 31 tuổi ông lấy vợ cũng hoạt động cách mạng, sinh được 3 người con. Cũng thời gian này, ông thường xuyên lui tới họp, gặp gỡ các cán bộ ở trong Khu căn cứ cách mạng trong núi Ngọc Linh. Để rồi, ông tiếp tục tham gia chỉ huy, trực tiếp đánh những trận ác liệt ở khu vực Gia Lai - Kon Tum.
Chúng tôi di chuyển tiếp tới nhà một già làng cách mạng. Núi Ngọc Linh đêm tối đen như mực, mưa lâm thâm cùng gió lạnh cao nguyên cho người ta cảm giác nhớ mãi khi lên đây. Dù ngoài 87 tuổi, A Duẩn (làng Pu Tá, xã Măng Ri) vẫn đi rẫy. Ông nói: “Các con mình đứa nào cũng có điều kiện rồi, chúng nó nói mua cho xe máy nhưng mình không đồng ý. Mình bắt chúng nó mua trâu để mình đi chăn. Vì xe máy lâu ngày hỏng phải vứt, chứ trâu hỏng là có thịt ăn mà”. Ông khoe, giờ bản thân mỗi ngày vẫn đi hơn 10 cây số đường rừng để chăn trâu, trồng sâm.
A Duẩn tham gia cách mạng khi mới 16 tuổi, từng chứng kiến bạn cùng trang lứa làm liên lạc bị phát hiện, bắt giữ. Thanh niên này nghĩ ra cách riêng là bỏ tài liệu vào ống nứa, làm gậy chống lên khu căn cứ cách mạng ở núi Ngọc Linh, nếu bị địch hỏi sẽ giả vờ nói đi bẫy thú. Có lần bị kiểm tra, địch hỏi lên núi làm gì, A Duẩn bảo đi bẫy thú, rồi chúng bắt thanh niên này phải làm bẫy ngay tại chỗ. Thấy ông biết cách làm, địch lại cầm cây gậy lên kiểm tra, may mắn ông nhét đất vào ống nứa bịt lại nên không bị phát hiện. Thấy sự quả cảm, nhanh nhẹn, cách mạng đã lựa chọn ông để tham gia bộ đội.
“Làm bộ đội mình được ra vào khu căn cứ nhiều hơn. Nơi đây an toàn lắm vì nằm giữa khe núi, công binh đào nhiều hầm trú ẩn, làm việc. Đồn địch cách đó 6 cây số, lâu lâu chúng bắn pháo chơi về rừng nhưng đạn chỉ vụt qua đầu, không trúng được vị trí căn cứ”, ông Duẩn chia sẻ.
“Tôi quyết tâm học thật giỏi vì bố mẹ dặn chỉ có học chữ mới có thể giúp được bản thân, buôn làng hết khổ. Đường đi học có xa mấy tôi cũng không sợ. Đói thì có ổi rừng, rau rừng. Hồi đó tôi cùng vài anh chị nữa đi bộ với nhau, dù biết có hổ, heo rừng nhưng ai cũng quyết tâm”. Anh A Trung - Phó Chủ tịch HĐND xã Măng Ri
Ông kể, ngày ấy bộ đội ta chỉ ăn thân chuối luộc chấm muối, rau rừng, lâu lâu mới có ngô, cơm. Cả năm mới có vài buổi liên hoan với thịt ai cũng vui như trẻ con. Sau một thời gian ở khu căn cứ, ông Duẩn được chỉ huy 8 người tham gia đánh rất nhiều trận cam go. Bằng cách đánh nhanh nhẹn, thông thạo địa hình, ông Duẩn và đồng đội không ai bị hy sinh. Năm 1970 ông Duẩn làm thượng úy, sau đó tham gia rất nhiều trận đánh ác liệt, trong đó có cả trận Đắk Tô - Tân Cảnh. Đến năm 1975, ông về làm xã đội trưởng, truy quét, bắt nhiều thủ lĩnh Fulro.
Giới trẻ nối tiếp truyền thống, làm giàu cho quê hương
Dù chỉ nằm ở sườn núi Ngọc Linh nhưng đường lên khu căn cứ dốc như mái nhà khiến bắp chân ai cũng căng cứng. Cánh rừng thi thoảng lại có cơn gió lớn thổi vang tiếng hú như máy bay gầm. Anh A Trung - Phó Chủ tịch HĐND xã Măng Ri là một người con Xơ Đăng ưu tú của vùng đất Ngọc Linh dẫn chúng tôi lên khu căn cứ.
Sinh ra và lớn lên ở đây, anh Trung hiểu và yêu mến nơi đây hơn bất kỳ ai. Ông bà, cha mẹ của A Trung hoạt động và có công với cách mạng, nên ngay từ bé chàng trai này đã thừa hưởng ý chí, quyết tâm học hành để vươn lên. Hồi đó, từ chân núi Ngọc Linh, để tới trường học nội trú cấp hai, cấp ba, cậu bé A Trung cuốc bộ hơn 40 cây số từ sáng đến chiều, rồi bắt xe ba gác chở cả người lẫn gia súc, gia cầm tới huyện Đăk Tô, tỉnh Kon Tum cũ để học. Đường đi vất vả, cơm nắm gói bì bóng, muối vừng mà ăn ngon làm sao.
“Tôi quyết tâm học thật giỏi vì bố mẹ dặn chỉ có học chữ mới có thể giúp được bản thân, buôn làng hết khổ. Đường đi học có xa mấy tôi cũng không sợ. Đói thì có ổi rừng, rau rừng. Hồi đó tôi cùng vài anh chị nữa đi bộ với nhau, dù biết có hổ, heo rừng nhưng ai cũng quyết tâm”, A Trung kể.
Hết cấp ba, A Trung hoàn tất đại học, rồi thạc sĩ. Được tạo điều kiện, A Trung vào làm ở thống kê cho một xã ở huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum cũ, sau đó chuyển lên làm thanh tra huyện này. Năm 2020 anh làm Bí thư Huyện Đoàn Tu Mơ Rông. Nhờ sự nhiệt huyết, tận tâm với công việc, khi sáp nhập anh được tin tưởng, làm Phó Chủ tịch HĐND xã Măng Ri. A Trung nói rằng, nhờ công tác đoàn nên giờ có rất nhiều “đệ tử” là đại gia vùng núi Ngọc Linh. Anh Trung thổ lộ: “Muốn vận động được người ta mình phải làm kinh tế tốt. Vậy là tôi cũng trồng dược liệu, sâm Ngọc Linh. Từ kinh nghiệm của mình đúc kết tôi chỉ các anh em đoàn viên thanh niên. Rồi hỗ trợ họ làm thủ tục vay vốn nhà nước. Giờ đây rất nhiều thanh niên trong xã Măng Ri nói riêng giàu hơn mình rồi, ai cũng ô tô hơn tỷ, đập hộp mới chịu”.
Cuối năm 1959, Ban Cán sự Đảng tỉnh Kon Tum (Tỉnh ủy) được chuyển đến lập căn cứ tại khu vực suối Đăk Y Hai, xã Măng Ri cho đến cuối năm 1972. Đây là nơi tiếp giáp với nhiều căn cứ cách mạng khác. Giữa núi rừng Ngọc Linh, cán bộ cách mạng đã dựng nên các phòng ban làm việc bằng những vật liệu thô sơ như tre, gỗ, hầm trú ẩn dưới tán rừng đại ngàn ở độ cao hơn 1.900m.
Chàng trai A Linh (33 tuổi, ở thôn Pu Tá) là một trong số đó. Với 4ha rừng với sâm Ngọc Linh, các loại dược liệu khác, anh Linh vừa xây nhà gần một tỷ đồng, rồi mua “đập hộp” chiếc bán tải xịn nhất làng. Anh kể, giai đoạn đầu trồng sâm Ngọc Linh khổ lắm vì chưa biết cách che mưa, làm bầu. Rồi hoa sâm lại thơm, chuột đến phá hết. “Chuột nó biết mình làm giàu mà, tới phá mầm non của củ sâm thôi. Mà ăn mầm này cây bị chột, phải ngủ thêm một năm nữa. Vậy là mình phải tìm tòi, học cách bẫy, rồi cả đêm thức đuổi chuột. Mà chúng chỉ phá khi mưa, nó biết mình lười đi thăm vườn nhất lúc đó mà”, anh A Linh nói.
Không bỏ cuộc, A Linh quyết tâm bẫy chuột bằng được. Những quả trĩu xuống, anh Linh đặt bẫy cạm bên dưới, khi chuột tới vươn lên lấy quả sẽ đạp bẫy bên dưới. Cách này làm hư chùm quả nhưng anh Linh vẫn chấp nhận vì nó hiệu quả. Nói rồi anh Linh mời khách thưởng thức món chuột “quý tộc” vừa bẫy được hơn chục con.
