Mỹ - Iran mắc kẹt trong ‘vùng xám’, đánh tiếp hay nhượng bộ đều khó

Lệnh ngừng bắn đã bước sang tháng thứ 2 và bất chấp các vụ bạo lực lẻ tẻ, thời gian đình chiến đến nay gần tương đương với quãng thời gian giao tranh trước đó. Có rất ít dấu hiệu cho thấy Mỹ hay Iran sẵn sàng nhượng bộ, nhưng cả hai cũng đều không muốn tái khởi động chiến sự.

Ngày 11/5, Tổng thống Donald Trump nói rằng lệnh ngừng bắn với Iran đang ở trong tình trạng “thoi thóp”, đồng thời tuyên bố ông sẽ không từ bỏ mục tiêu buộc Iran phải từ bỏ chương trình hạt nhân.

Phát biểu với báo giới tại Nhà Trắng, Tổng thống Trump nói Tehran tin ông sẽ mệt mỏi hoặc chán nản với cuộc chiến, hoặc sẽ chịu áp lực phải kết thúc nó do giá năng lượng leo thang.

“Nhưng không có áp lực nào cả. Chúng ta sẽ giành chiến thắng hoàn toàn”, ông nói.

Trong khi đó, Iran tiếp tục khẳng định họ là bên chiến thắng, khi chế độ vẫn đứng vững, còn chương trình tên lửa và hạt nhân vẫn tồn tại.

Ngày 11/5, một quan chức cấp cao Iran cảnh báo Mỹ không nên leo thang căng thẳng. “Các lực lượng vũ trang của chúng tôi sẵn sàng đáp trả thích đáng bất kỳ hành động gây hấn nào”, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội X.

Tuy nhiên, thay vì tiếp tục giao tranh, cả hai bên gia tăng các biện pháp phong tỏa đối đầu lẫn nhau - những biện pháp rất khó đảo ngược nếu không có bên nào chịu xuống thang trước. Chính quyền Mỹ siết chặt phong tỏa các cảng và tàu thuyền Iran, trong khi Tehran vẫn duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

“Chúng ta đang ở trong tình huống mà những lựa chọn còn lại đều tồi”, bà Allison Minor, cựu quan chức Mỹ phụ trách chính sách Trung Đông hiện làm việc tại tổ chức nghiên cứu Atlantic Council, nhận định.

Theo bà Minor, nếu muốn nhanh chóng chấm dứt thế đối đầu hiện nay, Washington có thể sẽ phải hạ thấp các mục tiêu cốt lõi của họ. “Chính quyền Tổng thống Trump sẽ buộc phải lựa chọn”, bà nói.

Chỉ cách đây 1 tuần triển vọng ngoại giao vẫn lạc quan, khi các quan chức Mỹ và bên trung gian cho biết hai bên đang tiến gần tới thỏa thuận khung.

Đến nay, sự lạc quan đó đã phai nhạt phần nào. Theo những người hiểu tình hình, vẫn còn khác biệt lớn giữa lập trường của Mỹ và Iran về cách thức quản lý eo biển Hormuz cũng như mức độ hạn chế mà Tehran chấp nhận đối với hoạt động hạt nhân trong tương lai.

“Tôi hoàn toàn không chắc Mỹ có thể thuyết phục Iran đưa ra những nhượng bộ đáng kể về chương trình hạt nhân, ngoài việc khôi phục quyền tiếp cận rộng hơn ở eo biển Hormuz”, bà Suzanne Maloney, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc chương trình chính sách đối ngoại tại Viện Brookings, nhận định.

Theo các nhà phân tích, đề xuất này gần như không cho thấy Iran linh hoạt với những yêu cầu của Washington về việc đóng cửa chương trình hạt nhân. Iran muốn giải quyết các vấn đề hạt nhân sau khi các điều khoản liên quan tới việc kết thúc chiến tranh được thống nhất và thực hiện, đồng thời sớm được nới lỏng trừng phạt.

Các quan chức Iran cũng muốn họ và một số nước trong khu vực tham gia xây dựng các quy tắc mới cho hoạt động qua lại eo biển Hormuz, có thể bao gồm phí lưu thông hoặc các cơ chế khác nhằm tạo nguồn thu mà Tehran gọi là “bồi thường chiến tranh”. Ngoài ra, Tehran muốn việc kết thúc chiến tranh phải gắn liền với lệnh ngừng bắn bền vững tại Li-băng, nơi quân đội Israel đang giao tranh với lực lượng Hezbollah.

Theo ông Raz Zimmt - Giám đốc chương trình nghiên cứu Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh quốc gia Israel, sự tự tin của Iran đối với việc định hình thỏa thuận hòa bình đang ở mức cao, khi các quan chức chính quyền Tổng thống Trump liên tục nói tới việc kết thúc chiến tranh, và Mỹ cố gắng nhưng thất bại trong việc dùng biện pháp quân sự để mở lại eo biển Hormuz.

“Iran không sẵn sàng quay lại nguyên trạng trước chiến tranh và đòi hỏi bảo đảm kinh tế và an ninh dài hạn rằng chiến sự sẽ không tái diễn, đồng thời nước này phải có thể thu được lợi ích kinh tế từ tình hình hiện nay”, ông Zimmt nói.

Tình trạng lơ lửng kéo dài

Tuần này, ông Trump sẽ tới Trung Quốc, nơi ông có thể sẽ thúc ép Bắc Kinh hỗ trợ tìm lối thoát cho tiến trình đàm phán đình trệ với Tehran. Trung Quốc có ảnh hưởng đáng kể với Tehran, nhưng mọi hỗ trợ từ Bắc Kinh nhằm giải quyết tình hình có thể đi kèm cái giá nào đó.

Ông Trump đang chịu áp lực ngày càng lớn trong nước phải tìm ra cách thoát khỏi thế bế tắc hiện nay.

Nhiều nghị sĩ Cộng hòa có ảnh hưởng đã công khai kêu gọi ông Trump khởi động lại “Chiến dịch Tự do” nhằm hộ tống tàu thương mại qua eo biển Hormuz, hoặc thậm chí tái phát động chiến sự với Iran.

Ngược lại, phe hoài nghi lại thúc giục ông Trump nhanh chóng tuyên bố chấm dứt chiến tranh, trong bối cảnh tỷ lệ ủng hộ suy giảm và tâm lý bất an về nền kinh tế gia tăng. Một số đồng minh vùng Vịnh của Washington cũng đang kêu gọi Nhà Trắng không nối lại xung đột.

Các quan chức Mỹ giàu kinh nghiệm về Trung Đông nhận định, chính quyền Tổng thống Trump đã đạt được những thắng lợi chiến thuật đáng kể trong cuộc chiến, bao gồm làm suy yếu nghiêm trọng bộ máy lãnh đạo, nền công nghiệp quốc phòng và hải quân Iran, nhưng cho đến nay vẫn chưa đạt được bất kỳ mục tiêu chiến lược nào, bao gồm buộc Tehran phải từ bỏ hoàn toàn chương trình vũ khí hạt nhân, tên lửa đạn đạo hay ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực mà Mỹ coi là khủng bố.

“Tôi nghĩ cả Washington lẫn Tehran vẫn đang cố đạt được những mục tiêu tối đa, hoặc gần như tối đa, thông qua tiến trình đàm phán, những điều mà họ không thể đạt được bằng chiến tranh”, nhà nghiên cứu Maloney nói.