Thực tế này đặt ra yêu cầu nhìn lại toàn bộ chuỗi phân phối, từ tuyến biên giới đến điểm bán cuối cùng. Bởi thuốc lá lậu chỉ có thể tồn tại dai dẳng khi vẫn tìm được đầu ra ổn định.
Hàng lậu qua biên giới, dòng tiền ở thị trường nội địa
Theo Thông báo số 364/TB-VPCP ngày 10/7/2026 của Văn phòng Chính phủ, trong sáu tháng đầu năm, các lực lượng chức năng trên cả nước phát hiện, bắt giữ và xử lý 67.685 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, tăng 36,15% so với cùng kỳ năm 2025. Tổng số tiền thu nộp ngân sách hơn 9.647 tỷ đồng; 1.512 vụ án với 2.570 đối tượng bị khởi tố.
Báo cáo sơ kết sáu tháng của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia cũng xác định tuyến biên giới Việt Nam - Campuchia, trong đó có Tây Ninh và An Giang, là địa bàn trọng điểm của hoạt động vận chuyển thuốc lá ngoại, thực phẩm, mỹ phẩm, vàng và ngoại tệ. Riêng với thuốc lá, An Giang thu giữ hơn 72.000 bao nhập lậu. Tại Tây Ninh, lượng thuốc lá bị tịch thu vượt 150.000 bao, cùng hàng nghìn kilôgam nguyên liệu. Ở TP HCM, lực lượng chức năng tiếp tục phát hiện gần 13.000 bao thuốc lá lậu trên thị trường.
Các con số này mới phản ánh phần hàng hóa bị phát hiện. Thách thức lớn hơn nằm ở cách tổ chức chuỗi cung ứng ngày càng phân tán. Thay vì vận chuyển lô lớn, các đường dây chia nhỏ hàng, dùng nhiều người chở thuê vào điểm tập kết. Hàng thường được cất tại nhà riêng hoặc kho nhỏ, chỉ chuyển đến khi có khách đặt.
Việc tách người bán, nơi cất hàng, người giao hàng và tài khoản nhận tiền thành nhiều mắt xích khiến cơ quan chức năng khó xác định chủ hàng và chứng minh toàn bộ quá trình vi phạm. Biên giới là nơi hàng lậu thâm nhập, nhưng thị trường bán lẻ mới là nơi tạo doanh thu để duy trì đường dây.
Vì vậy, bên cạnh việc tăng cường tuần tra, kiểm soát đường biên, quản lý đầu ra tại thị trường nội địa cần trở thành một trụ cột độc lập. Khi thuốc lá lậu vẫn dễ dàng tìm được điểm bán, người giao hàng và người mua, việc bắt giữ từng chuyến hàng chỉ có thể làm gián đoạn hoạt động trong một thời gian, chưa đủ triệt tiêu động lực kinh tế của buôn lậu.
Nhận diện điểm bán để lần ngược đường dây
Muốn khóa đầu ra, trước hết cơ quan quản lý phải biết điểm bán nào đang hoạt động và nơi nào có nguy cơ cao. Cơ sở dữ liệu theo địa bàn có thể ghi nhận chủ thể kinh doanh, địa điểm và lịch sử vi phạm. Mục tiêu không phải bổ sung thủ tục cho mọi cửa hàng, mà giúp lực lượng chức năng tập trung vào điểm bất thường hoặc tái phạm.
Dữ liệu cần được chia sẻ giữa Công an, Hải quan, Bộ đội Biên phòng, Quản lý thị trường, chính quyền địa phương và Ban Chỉ đạo 389. Khi lịch sử vi phạm được liên thông, cơ quan chức năng có thể đối chiếu địa điểm, phương tiện, số điện thoại, tài khoản giao dịch và mối liên hệ giữa các vụ việc.
Thuốc lá lậu được chia nhỏ và phân tán qua nhiều mắt xích trước khi vào thị trường nội địa, gây khó khăn cho công tác phát hiện và xử lý.
Kiểm tra từ đó có thể chuyển từ dàn trải sang quản lý theo rủi ro, ưu tiên điểm bán từng tái phạm, có giao dịch bất thường, nằm trên tuyến phân phối trọng điểm hoặc liên quan đến kho hàng và tài khoản đã được phát hiện.
Với giao dịch trực tuyến, nền tảng và đơn vị chuyển phát cần lưu giữ thông tin người gửi, cung cấp dữ liệu theo yêu cầu pháp luật và ngăn chặn tài khoản tái phạm. Lực lượng chức năng phải lần theo tài khoản nhận tiền, kho tập kết, người cung cấp và người điều hành, thay vì chỉ xử lý người giao hàng.
Tại biên giới, trọng tâm tương tự cần chuyển từ người vận chuyển thuê sang đầu nậu, kho hàng, phương tiện và dòng tiền. Các chuyên án liên tỉnh phải kết nối điểm đưa hàng qua biên giới với nơi tập kết và mạng lưới tiêu thụ trong nội địa, qua đó làm rõ toàn bộ chuỗi nhập, vận chuyển và phân phối.
Hiệu quả kiểm soát thuốc lá lậu sẽ phụ thuộc vào khả năng nhận diện điểm bán, theo dõi lịch sử vi phạm và xác định nguồn cung phía sau. Khi các khâu này được quản lý đồng bộ, điểm bán mới có thể phát huy vai trò là tuyến kiểm soát cuối cùng trước khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Qua đó, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng có thể được triển khai song hành với việc duy trì một thị trường hợp pháp minh bạch, thuận lợi cho công tác kiểm tra và quản lý.
Các chính sách mới cần được đặt trong tổng thể các giải pháp quản lý thị trường bán lẻ
Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đề xuất cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức, nhằm giảm mức độ hiện diện của sản phẩm và khả năng thanh thiếu niên tiếp xúc.
Theo quy định hiện hành của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, điểm bán vẫn được phép trưng bày sản phẩm trong giới hạn nhất định, tối đa một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Dự thảo mới, nếu chuyển sang cấm trưng bày hoàn toàn, sẽ làm thay đổi căn bản phương thức quản lý tại điểm bán: từ kiểm soát số lượng sản phẩm được phép hiển thị sang yêu cầu che khuất toàn bộ. Sự thay đổi này không chỉ liên quan đến cách bố trí quầy kệ, mà còn đặt ra yêu cầu mới về lưu trữ, cung cấp thông tin, kiểm tra và nhận diện nguồn gốc sản phẩm.
Quy định cấm trưng bày cần được đặt trong tổng thể các giải pháp quản lý thị trường bán lẻ. Trong bối cảnh mạng lưới bán lẻ Việt Nam cực kỳ phân mảnh với số lượng lớn cửa hàng tạp hóa, quầy nhỏ và hộ kinh doanh tại nhà, việc kiểm tra từng tủ hoặc ngăn chứa kín, kiểm đếm và đối chiếu nguồn gốc sản phẩm sẽ tiêu tốn nhiều thời gian và nhân lực.
Hàng hợp pháp có tem, nhãn và cảnh báo sức khỏe, trong khi hàng lậu thường thiếu một hoặc nhiều dấu hiệu nhận diện này. Khi cả hai cùng được cất khỏi tầm nhìn, khả năng phát hiện nhanh dấu hiệu bất thường tại điểm bán cũng bị thu hẹp.
Nếu lệnh cấm được áp dụng trước khi có cơ sở dữ liệu điểm bán, phương thức truy xuất và quy trình kiểm tra phù hợp, thị trường có thể xuất hiện “khoảng tối quản lý”: hàng hợp pháp và bất hợp pháp cùng được giao dịch kín hơn. Điểm bán tuân thủ phải đầu tư tủ chứa, điều chỉnh quy trình, trong khi người bán hàng lậu vốn đã hoạt động kín gần như không phải thay đổi.
Để ngăn chặn thị trường bất hợp pháp mở rộng, đạt hiệu quả quản lý thị trường và mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, các phương án hạn chế có mục tiêu có thể được cân nhắc cùng với lộ trình chuyển đổi phù hợp để ban hành hướng dẫn kỹ thuật, tập huấn và hoàn thiện cơ chế hậu kiểm.
Trước khi áp dụng trên diện rộng, cơ quan soạn thảo cũng có thể xem xét thí điểm tại một số địa bàn đại diện để đánh giá thời gian và nguồn lực kiểm tra, khả năng phân biệt hàng hợp pháp với hàng lậu, số vụ vi phạm được phát hiện, chi phí tuân thủ của điểm bán, cũng như nguy cơ hoạt động mua bán dịch chuyển sang các kênh trực tuyến hoặc không chính thức. Kết quả thí điểm sẽ cung cấp cơ sở thực tiễn để lựa chọn phương án quản lý phù hợp, tránh trường hợp quy định chặt chẽ về hình thức nhưng khó kiểm soát trên thực tế.
