Trên thực tế, nhiều quốc gia đã không áp dụng máy móc khuyến nghị của WHO, mà lựa chọn mô hình quản lý dựa trên bằng chứng khoa học, phân biệt theo sản phẩm và mức độ rủi ro, tương đồng với cách tiếp cận của Cơ quan quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA).
Chính sách quản lý hài hòa lợi ích và ngăn chặn buôn lậu thuốc lá
Từ cuối năm 2025, FDA từng bước hoàn thiện khung quản lý dựa trên thẩm định khoa học đối với các sản phẩm nicotine thế hệ mới, với yêu cầu chặt chẽ về dữ liệu sức khỏe, hành vi sử dụng và nguy cơ gây nghiện. Cách tiếp cận này giúp nâng cao tính minh bạch của thị trường và hỗ trợ người tiêu dùng trưởng thành đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng đáng tin cậy, thay vì thông tin thiếu kiểm chứng từ thị trường bất hợp pháp.
Tổng thống Donald Trump thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ đối với việc đẩy nhanh tiến độ cấp phép của FDA đối với các sản phẩm nicotine không đốt cháy, đồng thời và nhấn mạnh vai trò tiềm năng của các sản phẩm này đối với người hút thuốc trưởng thành.
Theo báo Politico, phát ngôn viên Nhà Trắng Kush Desai cho biết: “Yếu tố duy nhất định hướng việc hoạch định chính sách y tế của chính quyền Trump là sở cứ khoa học đạt chuẩn cao nhất, và FDA dưới sự lãnh đạo tiên phong của Ủy viên Makary sẽ tiếp tục đưa ra các quyết định dựa trên bằng chứng vì lợi ích tốt nhất của người dân Mỹ.”
Trái với một số lo ngại, việc FDA thúc đẩy sản phẩm giảm tác hại và rút ngắn quy trình thẩm định không đồng nghĩa với nới lỏng tiêu chuẩn quản lý. Mục tiêu là đưa các sản phẩm đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn khoa học và minh bạch ra thị trường hợp pháp sớm hơn, qua đó hạn chế thị trường chợ đen và tăng cường bảo vệ người tiêu dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên.
Mức độ thận trọng của FDA thể hiện rõ qua thực tiễn: trong khoảng 26 triệu hồ sơ đăng ký, chỉ có 34 sản phẩm thuốc lá không khói được phê duyệt. Việc kinh doanh các sản phẩm mới này cũng thường tích hợp các biện pháp và công cụ công nghệ để ngăn chặn giới trẻ như xác minh danh tính, xác thực sinh trắc học, khóa bluetooth…
Gần đây, FDA gia hạn chỉ định “Sản phẩm thuốc lá điều chỉnh mức độ nguy cơ” (MRTP) cho một số sản phẩm TLNN sau khi thẩm định khoa học cho thấy việc chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu sang TLNN có thể làm giảm đáng kể mức phơi nhiễm với các chất có hại, đồng thời nhấn mạnh rằng các sản phẩm này không an toàn tuyệt đối và không dành cho người dưới 18 tuổi.
Từ phòng ngừa đến quản lý khả thi
Trong chính sách kiểm soát thuốc lá, FDA duy trì các biện pháp thực thi nghiêm ngặt nhằm bảo vệ thanh thiếu niên, nổi bật là quy định nâng độ tuổi mua thuốc lá từ 18 lên 21 vào năm 2019 và yêu cầu người dưới 30 tuổi xuất trình giấy tờ tùy thân khi mua hàng từ năm 2024. Song song đó, các chương trình giáo dục cộng đồng của FDA đã phát huy hiệu quả rõ rệt, giúp ngăn chặn gần 450.000 trẻ em và thanh thiếu niên (11–17 tuổi) bắt đầu sử dụng TLĐT trong giai đoạn 2023 – 2024; tỷ lệ sử dụng giảm gần 70%, và số học sinh dùng TLĐT giảm từ 5,38 triệu (2019) xuống còn 1,63 triệu (2024) – mức thấp nhất trong hơn một thập kỷ.
Nhờ mô hình quản lý có chọn lọc và phân tầng rủi ro, cách tiếp cận của FDA giúp tăng hiệu quả kiểm soát buôn lậu, hạn chế thất thu thuế và đưa các sản phẩm nicotine thế hệ mới đủ điều kiện vào khuôn khổ pháp lý minh bạch. Điều này cho phép nhà nước giám sát thị trường tốt hơn, thay vì để thị trường ngầm phát triển và gia tăng rủi ro xâm nhập vào giới trẻ. Chính vì vậy, ngày càng nhiều quốc gia tham khảo mô hình của Hoa Kỳ và chuyển từ cấm hoàn toàn sang cơ chế kiểm soát có điều kiện đối với các sản phẩm không khói.
Vào tháng 4 và 5/2026, chính phủ Bangladesh và Argentina đã chính thức bãi bỏ lệnh cấm toàn diện đối với các sản phẩm TLĐT, TLNN.
Dù dỡ bỏ lệnh cấm, các quốc gia này đồng thời áp dụng khung kiểm soát chặt chẽ hơn. Tại Argentina, chính phủ triển khai cơ chế truy xuất và định danh nguồn gốc nhằm ngăn chặn việc bán cho người dưới 18 tuổi, đồng thời siết chặt quản lý hương liệu và thành phần có nguy cơ làm tăng sức hấp dẫn đối với trẻ em.
Việc chấm dứt lệnh cấm kéo dài 15 năm để chuyển sang khuôn khổ quản lý toàn diện tại Argentina cho thấy rõ hạn chế của cách tiếp cận cấm đoán. Chính phủ nước này cho biết, lệnh cấm không làm giảm tiêu thụ mà còn đẩy thị trường vào khu vực phi chính thức, gia tăng rủi ro do thiếu giám sát chất lượng. Ngược lại, mô hình quản lý dựa trên đánh giá rủi ro, với các yêu cầu nghiêm ngặt về đăng ký, minh bạch thông tin và giám sát thị trường, chứng minh tính khả thi và hiệu quả cao hơn trong việc đạt mục tiêu y tế công cộng, đồng thời đặt ra câu hỏi về tính cần thiết và tương xứng của các lệnh cấm tuyệt đối trong bối cảnh cam kết thương mại quốc tế.
Thực tiễn tại Mỹ và nhiều quốc gia cho thấy cách tiếp cận của WHO và FDA có sự khác biệt rõ rệt. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, thương mại và các cam kết quốc tế, việc áp dụng cứng nhắc chính sách phòng ngừa tối đa theo WHO có thể khiến nhiều quốc gia lúng túng trong quan hệ kinh tế khu vực, đồng thời hạn chế khả năng phối hợp xuyên biên giới trong phòng chống buôn lậu thuốc lá. Khi nhu cầu thực tế vẫn tồn tại, gánh nặng kiểm soát thị trường bất hợp pháp ngày càng tăng, qua đó làm suy yếu chính mục tiêu bảo vệ giới trẻ và sức khỏe cộng đồng mà chính sách hướng tới.
Trong khi đó, mô hình của FDA đang được nhiều quốc gia vận dụng như một khuôn khổ thực thi dựa trên bằng chứng, với cách tiếp cận phân biệt theo từng loại sản phẩm và mức độ rủi ro. Trong bối cảnh thị trường phi chính thức ngày càng phức tạp, hiệu quả chính sách không chỉ được đo bằng mức độ nghiêm ngặt của các quy định mang tính phòng ngừa như khuyến nghị của WHO, mà còn nằm ở khả năng quản lý khả thi trên thực tế, bao gồm việc thu hẹp khoảng trống quản lý, kiểm soát thị trường ngầm và bảo vệ tốt hơn các nhóm dễ tổn thương, đặc biệt là giới trẻ.
Đây cũng chính là bài toán mà Việt Nam đang từng bước phải giải quyết khi xây dựng khung quản lý trong giai đoạn mới.
