Nhiều người cho rằng ung thư phổi chủ yếu là bệnh của người hút thuốc. Quan niệm này có còn đúng thưa PGS?
PGS.TS Phạm Cẩm Phương: Hút thuốc vẫn là yếu tố nguy cơ hàng đầu của ung thư phổi và có liên quan đến phần lớn các trường hợp mắc bệnh. Tuy nhiên, nói ung thư phổi chỉ xảy ra ở người hút thuốc là không chính xác.
Một tỷ lệ đáng kể người mắc ung thư phổi chưa từng hút thuốc. Các nghiên cứu cho thấy khoảng 5-20% trường hợp ung thư phổi có thể xảy ra ở những người chưa từng hút thuốc. Bệnh có thể gặp ở cả nam và nữ, trong đó một số quần thể nữ và người châu Á có gánh nặng bệnh đáng lưu ý.
Vì vậy, không hút thuốc không đồng nghĩa với việc một người hoàn toàn không có nguy cơ ung thư phổi. Điều quan trọng là phải nhận diện các yếu tố nguy cơ khác, hạn chế phơi nhiễm và đi khám khi xuất hiện những triệu chứng bất thường kéo dài.
Ung thư phổi hiện đang là gánh nặng bệnh tật như thế nào trên thế giới?
PGS.TS Phạm Cẩm Phương: Ung thư phổi hiện là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư trên toàn cầu. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2022 thế giới có khoảng 2,5 triệu ca ung thư phổi mắc mới và khoảng 1,8 triệu người tử vong vì căn bệnh này.
Một vấn đề đáng lưu ý là ung thư phổi ở giai đoạn sớm thường có biểu hiện rất nhẹ, không đặc hiệu hoặc thậm chí chưa có triệu chứng rõ ràng. Người bệnh có thể nhầm lẫn với các bệnh lý hô hấp thông thường nên việc chẩn đoán bị trì hoãn.
Tuy nhiên, chúng ta cũng không nên đơn giản giải thích rằng ung thư phổi thường được phát hiện muộn chỉ vì nhu mô phổi không có dây thần kinh cảm giác đau. Biểu hiện của bệnh còn phụ thuộc vào vị trí, kích thước, mức độ xâm lấn của khối u cũng như đáp ứng của từng người bệnh.
Với những người không hút thuốc, đâu là những yếu tố nguy cơ ung thư phổi cần đặc biệt lưu ý?
PGS.TS Phạm Cẩm Phương: Trước hết phải kể đến khói thuốc thụ động. Không có mức phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được coi là an toàn. Đây là một tác nhân gây ung thư ở người và có thể làm tăng nguy cơ ung thư phổi. Vì vậy, một người không hút thuốc nhưng thường xuyên sống hoặc làm việc trong môi trường có khói thuốc vẫn có nguy cơ bị ảnh hưởng.
Bên cạnh đó là ô nhiễm không khí và các chất gây ô nhiễm trong môi trường sống, môi trường nghề nghiệp. Bụi mịn, khí radon, amiăng, silica, khí thải diesel và một số tác nhân nghề nghiệp khác đã được ghi nhận là những yếu tố nguy cơ của ung thư phổi.
Ô nhiễm không khí trong nhà cũng cần được quan tâm. Khói phát sinh từ việc đốt than, củi, sinh khối hoặc dầu hỏa trong không gian kém thông khí có liên quan đến nguy cơ ung thư phổi. Đối với khói dầu khi chiên rán, một số bằng chứng dịch tễ cũng gợi ý nguy cơ trong những bối cảnh nhất định.
Ngoài ra, bệnh phổi mạn tính, tiền sử gia đình và tính nhạy cảm di truyền cũng có thể liên quan đến nguy cơ mắc bệnh. Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng đây là những yếu tố làm gia tăng nguy cơ chứ không có nghĩa tất cả những người từng mắc lao phổi hoặc COPD đều sẽ phát triển thành ung thư phổi.
Những dấu hiệu nào cảnh báo một người nên đi khám để loại trừ ung thư phổi?
PGS.TS Phạm Cẩm Phương: Người dân nên đi khám khi xuất hiện các triệu chứng mới, kéo dài hoặc ngày càng nặng lên, đặc biệt là ho không giảm, ho ra máu, đau ngực, khó thở, khàn tiếng, mệt mỏi, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc viêm phổi tái diễn.
Trong đó, ho ra máu, khó thở tăng nhanh hoặc đau ngực dữ dội là những biểu hiện cần được đánh giá y tế sớm.
Tất nhiên, những triệu chứng này không đặc hiệu cho ung thư phổi và có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác. Nhưng nếu triệu chứng kéo dài, người bệnh không nên tự điều trị trong thời gian dài mà cần đi khám để xác định nguyên nhân.
Người dân có thể chủ động giảm nguy cơ ung thư phổi bằng những cách nào, thưa PGS?
PGS.TS Phạm Cẩm Phương: Biện pháp quan trọng nhất là không hút thuốc và tránh phơi nhiễm với khói thuốc thụ động. Với những người làm việc trong môi trường có nguy cơ, cần tuân thủ đầy đủ các quy định về bảo hộ lao động.
Trong gia đình, nên cải thiện thông khí khi nấu nướng, hạn chế sử dụng nhiên liệu rắn hoặc dầu hỏa trong không gian kín. Đồng thời, mỗi người cũng cần có ý thức giảm phơi nhiễm với ô nhiễm không khí.
Ở những khu vực được xác định có nguy cơ, có thể cân nhắc đánh giá mức độ phơi nhiễm radon tại nơi ở hoặc nơi làm việc.
Một chế độ ăn uống cân đối, giàu rau quả có lợi cho sức khỏe nói chung. Tuy nhiên, hiện chưa có một loại thực phẩm hay chất chống oxy hóa nào được chứng minh có thể phòng ngừa ung thư phổi một cách tuyệt đối. Vì vậy, không nên kỳ vọng vào một loại thực phẩm hay thực phẩm bổ sung nào như một biện pháp thay thế cho việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ đã được xác định.
Một số người không hút thuốc nhưng rất lo lắng và muốn chụp CT phổi định kỳ để phát hiện sớm. Đây có phải là cách tiếp cận phù hợp?
PGS.TS Phạm Cẩm Phương: Không phải cứ lo lắng về ung thư phổi là nên chụp CT ngực định kỳ. Chụp CT ngực liều thấp, hay LDCT, có bằng chứng giúp giảm tử vong do ung thư phổi khi được triển khai định kỳ ở nhóm người có nguy cơ cao phù hợp.
Với người chưa từng hút thuốc, LDCT không được khuyến cáo thường quy chỉ vì lo lắng hoặc vì những phơi nhiễm thông thường. Nếu người đó đang có triệu chứng thì đây lại là một vấn đề khác. Họ cần được bác sĩ thăm khám và thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán phù hợp, chứ không được xếp đơn thuần vào chương trình sàng lọc dành cho người không có triệu chứng.
Vậy X-quang ngực hoặc xét nghiệm máu có thể thay thế CT liều thấp trong sàng lọc ung thư phổi không?
PGS.TS Phạm Cẩm Phương: Hiện nay, X-quang ngực không phải là phương pháp được khuyến cáo để sàng lọc ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao.
Các xét nghiệm máu thường quy hoặc điện tâm đồ có thể được bác sĩ chỉ định để đánh giá tình trạng sức khỏe tổng thể hoặc phục vụ quá trình chẩn đoán một vấn đề cụ thể. Tuy nhiên, những xét nghiệm này không phải là phương pháp sàng lọc ung thư phổi đã được chứng minh có thể thay thế LDCT.
Điều quan trọng nhất là người dân không nên tự lựa chọn một xét nghiệm chỉ vì nghĩ rằng xét nghiệm đó có thể phát hiện ung thư phổi. Sàng lọc và chẩn đoán là hai khái niệm khác nhau, và việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên nguy cơ cũng như tình trạng cụ thể của mỗi người.
Cảm ơn PGS!
