Một số chuyên gia đề xuất Nhật Bản triệu đại sứ tại Nga về nước, áp đặt thêm biện pháp trừng phạt và tăng cường hợp tác với Ukraine, qua đó gửi đi thông điệp quyết liệt tới Tokyo.
Tuy nhiên, những ý kiến khác cho rằng khả năng gây sức ép kinh tế của Nhật Bản với Nga hiện rất hạn chế, vào thời điểm quan hệ song phương vốn đã suy yếu và Tokyo vẫn cần nguồn khí đốt tự nhiên từ Mátxcơva.
Ngày 13/8, Tổng thống Putin lần đầu tiên tới thăm 1 trong 4 hòn đảo đang tranh chấp giữa Nga và Nhật Bản. Tokyo gọi khu vực này là Lãnh thổ phương Bắc, trong khi Mátxcơva gọi là quần đảo Nam Kuril.
Theo truyền thông Nhật Bản, các quan chức cấp cao Bộ Ngoại giao nước này đã thảo luận những phương án đáp trả, trong đó có khả năng tăng cường trừng phạt và tạm thời triệu đại sứ Nhật Bản tại Mátxcơva về nước.
Ngày 18/8, Đại sứ Nhật Bản tại Nga Akira Muto được Bộ Ngoại giao Nga triệu tập, sau khi Tokyo lên tiếng phản đối chuyến thăm của ông Putin.
Theo Bộ Ngoại giao Nga, tại cuộc gặp, Thứ trưởng Ngoại giao Mikhail Galuzin nhấn mạnh rằng Mátxcơva có quyền “thực hiện các biện pháp đáp trả thích đáng” việc Tokyo tiếp tục áp biện pháp trừng phạt Nga và ủng hộ Ukraine.
Đại sứ quán Nhật Bản tại Mátxcơva cho biết, ông Muto đã “giải thích đầy đủ” lập trường của Tokyo trong cuộc gặp kéo dài 20 phút với ông Galuzin.
Nhật Bản cho rằng Liên Xô đã chiếm đóng trái phép 4 đảo Etorofu, Kunashiri, Shikotan và nhóm đảo nhỏ Habomai ngay sau khi Tokyo đầu hàng vào cuối Thế chiến II. Nga khẳng định việc tiếp quản các đảo này là hợp pháp.
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi mô tả chuyến thăm của ông Putin là “nghiêm trọng” và “hoàn toàn không thể chấp nhận”. Bà cảnh báo động thái này sẽ làm gia tăng tâm lý chống Nga tại Nhật Bản, đồng thời khiến nỗ lực cải thiện quan hệ hai nước trở nên khó khăn hơn trong trung và dài hạn.
Ngoại trưởng Nhật Bản Toshimitsu Motegi cũng đã triệu tập Đại sứ Nga Nikolay Nozdrev để trao công hàm phản đối. Tokyo nhấn mạnh quan điểm cho rằng các đảo tranh chấp là một phần lãnh thổ không thể tách rời của Nhật Bản, cả xét về lịch sử lẫn luật pháp quốc tế.
Theo GS James Brown – chuyên gia về nghiên cứu Nga tại Đại học Temple, ngoài việc triệu hồi đại sứ tại Nga và áp đặt thêm biện pháp trừng phạt, Nhật Bản có thể đáp trả bằng cách tăng cường hợp tác với Ukraine.
Nhiều quan điểm khác nhau
Thủ tướng Takaichi chưa có cuộc gặp trực tiếp với Tổng thống Ukraine Volodymir Zelensky, dù hai nhà lãnh đạo cùng tham dự Hội nghị thượng đỉnh G7 tại Pháp hồi tháng 6.
“Việc hai nhà lãnh đạo gặp trực tiếp, đặc biệt nếu bà Takaichi tới thăm Kiev, sẽ gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng Nhật Bản sẽ không để Nga gây sức ép buộc nước này thay đổi chính sách đối ngoại”, ông Brown nói.
Theo ông, chuyến thăm của ông Putin diễn ra đúng thời điểm Nhật Bản đang thăm dò khả năng từng bước nối lại quan hệ với Nga.
Hồi tháng 5, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cử một phái đoàn tới Mátxcơva. Đến tháng 7, Tokyo nối lại các chuyến thăm của sinh viên do Bộ Ngoại giao Nhật Bản hỗ trợ.
“Những nỗ lực tái kết nối mang tính thăm dò này nhiều khả năng sẽ bị thu hẹp”, GS Brown nhận định.
GS Michito Tsuruoka - chuyên gia về quản lý chính sách tại Đại học Keio, cho rằng ưu tiên của Tokyo lúc này là thể hiện cho Mátxcơva thấy rằng Nga không thể gây sức ép buộc Nhật Bản thay đổi chính sách.
“Tăng cường hỗ trợ Ukraine có thể là một lựa chọn, dù chưa rõ Thủ tướng Takaichi có muốn đi theo hướng này hay không”, ông nói.
Theo ông Tsuruoka, Chính phủ Nhật Bản có vẻ chưa thống nhất về cách xử lý quan hệ với Nga.
“Bên trong chính phủ có những cách nhìn khác nhau về Nga. Họ chú ý tới những khía cạnh khác nhau của nước này và đánh giá khác nhau về ý nghĩa với Nhật Bản”, ông nói.
Trong khi Bộ Kinh tế Nhật Bản coi Nga là nguồn cung năng lượng quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh tình hình tại eo biển Hormuz diễn biến phức tạp, Bộ Quốc phòng ngày càng lo ngại về quan hệ ngày càng chặt chẽ giữa Nga với Trung Quốc và Triều Tiên, cũng như hoạt động quân sự gia tăng của Nga gần Nhật Bản.
