Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là lĩnh vực hợp tác quan trọng giữa Việt Nam và Mỹ trong khắc phục hậu quả chiến tranh. Trong chuyến công tác tại Mỹ (từ ngày 10 đến 16/8), Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu - Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng Ban thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, cùng đoàn công tác đã có một số hoạt động nổi bật, thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực này.
Đáng chú ý, các hoạt động của đoàn tập trung vào những nội dung ngày càng cụ thể, từ tiếp nhận hồ sơ, dữ liệu chiến tranh đến tiếp cận công nghệ tìm kiếm, kỹ thuật giám định và đào tạo nhân lực.
Trong khuôn khổ chuyến công tác, đoàn đã làm việc với nhóm nghiên cứu thuộc Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong Chiến tranh (VWAI), Đại học Georgia, Hệ thống Giám định Y khoa Lực lượng Vũ trang Mỹ (AFMES) và Cơ quan Kiểm kê Tù binh và Người mất tích thuộc Bộ Chiến tranh Mỹ (DPAA).
Tại VWAI, đoàn tiếp nhận một số tài liệu về khu mộ tập thể bộ đội Việt Nam tại khu vực Cồn Tiên (Quảng Trị) trong trận đánh năm 1967 và kết quả điều tra ban đầu về hố chôn tập thể tại Căn cứ Hỏa lực Blue năm 1971.
Theo Bộ Quốc phòng, đến nay VWAI đã gửi về Việt Nam hơn 50 hồ sơ về các trận đánh và kỷ vật chiến tranh, trong đó có hồ sơ về các khu mộ tập thể tại Bệnh viện K67A, sân bay Tân Sơn Nhất, sân bay Lộc Ninh...
Đoàn cũng đề nghị phía Mỹ tiếp tục tăng cường chia sẻ dữ liệu lịch sử, hỗ trợ công nghệ ADN và phối hợp chặt chẽ trong hoạt động tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích; đồng thời tăng cường nguồn lực xử lý ô nhiễm dioxin và hỗ trợ người khuyết tật.
Tại Đại học Georgia, đoàn tìm hiểu mô hình nghiên cứu liên ngành kết hợp lịch sử, nhân học, khảo cổ học, trí tuệ nhân tạo, ADN môi trường, viễn thám và địa vật lý phục vụ tìm kiếm, thu hồi và xác định danh tính hài cốt.
Một số giải pháp được giới thiệu gồm radar xuyên đất, ADN môi trường và phương pháp xác định mộ lẫn bằng plasma quang phổ. Phía Đại học Georgia cam kết chuyển giao công nghệ, tổ chức các khóa huấn luyện ngắn hạn cho lực lượng quy tập Việt Nam và chia sẻ tư liệu bản đồ.
Tại AFMES, đoàn khảo sát hệ thống quản lý dữ liệu sinh học, phương pháp bảo quản mẫu vật hài cốt và các quy trình giám định ADN, pháp y. Những kinh nghiệm thu nhận được là cơ sở để Ban Chỉ đạo 515 nghiên cứu, tham mưu, đề xuất giải pháp hoàn thiện quy trình giám định pháp y quân sự tại Việt Nam.
Trong cuộc làm việc với DPAA, hai bên trao đổi những nội dung hợp tác cụ thể nhằm đẩy nhanh việc tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đoàn Việt Nam đề nghị phía Mỹ đẩy nhanh giải mật, chuyển giao hồ sơ, tài liệu liên quan; vận động các cựu binh Mỹ cung cấp thêm thông tin về khu vực chôn cất bộ đội Việt Nam.
Đoàn cũng đề nghị chia sẻ các quy trình kỹ thuật về giải trình tự ADN thế hệ mới, ADN ty thể, ADN nhân, nhân chủng học xương pháp y và phân tích đồng vị bền; hỗ trợ trang thiết bị, sinh phẩm xét nghiệm và đào tạo đội ngũ chuyên môn Việt Nam.
Theo DPAA, với hệ thống thiết bị, nhân lực và quy trình hiện có, thời gian trung bình để cho kết quả xác định chính xác danh tính một trường hợp hiện khoảng 2 năm.
Trước khối lượng công việc lớn của Việt Nam, phía DPAA khẳng định coi việc hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là “trách nhiệm đạo lý và ưu tiên hàng đầu”, đồng thời sẽ nỗ lực hỗ trợ trong phạm vi lớn nhất có thể, nhất là những lĩnh vực Mỹ có thế mạnh và Việt Nam đang cần.
